Thematasting: Grenache (28 april 2019)

Grenache… Iedereen kent de druif, tenminste: een beetje.
Want is dit niet de meest verguisde of genegeerde druif ter wereld? Onterecht, uiteraard, want de druif is verantwoordelijk voor enkele van de mooiste rode wijnen ter wereld. Grenache speelt een hoofdrol in de wijnen van Châteauneuf-du-Pape en Gigondas, en is minstens zo belangrijk in Priorat.
Over de oorsprong van de druif heerst er een discussie. Terwijl sommige experts de oorsprong van het ras in Noord-Spanje, en meer specifiek in de regio Aragon lokaliseren, beweren anderen dat de druif afkomstig is uit Sardinië, en van daaruit wordt verspreid naar andere mediterrane landen onder de heerschappij van het Koningshuis van Aragon.  In de tweede editie van The Wine Bible verklaart Karen MacNeil dat er “een sterke wetenschappelijke hypothese bestaat Grenache uit Italië naar Spanje is gebracht en van daar naar Frankrijk. De Italiaanse connectie is niet onterecht, want volgens DNA bepaling is Sardiniës belangrijkste druif Cannonau identiek aan Garnacha Tinto / Grenache Noir.”
Interessant om te vermelden is dat er een theorie bestaat die zegt dat de Italiaanse voorloper van Grenache een witte druif was, de Vernaccia. De witte druif muteerde in Spanje tot een rode kloon, en de naam verbasterde van Vernaccia naar Garnaccia of Garnacha, zoals de druif nog steeds genoemd wordt in Spanje.
Leuk verhaal, maar helaas niet waar. Men vond geen enkel verband tussen het DNA van vernaccia en Garnacha.
Andere bronnen, zoals Jancis Robinson in The Oxford Companion to Wine , Oz Clarke in Encyclopedia of Grapes en Rosemary Radden in Grapes and Wines of the World stellen dat Garnacha een autochtone druif is van Aragon. Dit wordt kracht bijgezet door twee vaststellingen: enerzijds is het de enige plaats waar alle variëteiten van Garnacha (Greenache Blanc, Grenache Gris, Grenache Noir,…) te vinden zijn, en anderzijds wijzen recente wetenschappelijke studies op een aanzienlijke klonale diversiteit in Spanje die ontbreekt bijCannonau op Sardinië.

© Ampélographie Viala et Vermorel, Public Domain

Op het eind van vorige eeuw was Grenache of Garnacha de meest aangeplante rode druif ter wereld. Europese rooisubsidies deden het oppervlakte aanplant drastisch verminderen.
Grenache wordt in heel Zuid-Europa van de Middellandse Zee van Spanje tot Sicilië gekweekt, met toenemende aanplantingen in Zuid-Frankrijk. De variëteit wordt ook verbouwd in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten, vooral in Central Valley van California, en in Australië, hier vooral in het zuiden van Australië. De aanplant in Zuid-Australië is vooral belangrijk in McLaren Vale, Barossa Valley en Clare.
Van minder ideale wijngaarden kan een Grenachewijn nog zwaar op de hand zijn, eenvoudig en alcoholisch.

Maar wanneer Grenache op zijn best is,hebben de wijnen een onmiskenbare zuiverheid, rijkdom en schoonheid, met het aroma en de smaak van kersen en kersen op sap.
Wat de reputatie van Garnacha in Spanje op dramatische wijze heeft doen herleven is de intense, mineraal topwijn die op de schist van Priorat wordt geteeld, waar oude Garnachastruiken de ruggengraat vormen van veel van de grootste wijnen.
Verder is Grenache natuurlijk een van de “GSM” druiven, de blend die in de Zuidelijke Rhônevallei zowat standaard is. GSM staat dan voor Grenache, Syrah, Mourvèdre.
In Priorat wordt nog meer geblend. Cariñena, Cabernet Sauvignon, Merlot, Syrah,…: het bestaat allemaal.
Om maar te zeggen dat een monocépage Grenache of Garnacha niet zo evident is.

Onze thematasting zou nochtans wel over Grenache gaan. “100% Grenache”, stond er zelfs op het eisenlijstje, dat verder helemaal leeg was.
We waren welkom in restaurant Spiga d’Oro, waar chef Franco di Taranto een super lekker menu voor ons had uitgewerkt.

Vooraf komen twee witte wijnen buiten thema in het glas.
Vooral de eerste is alweer een lesje in bescheidenheid, want amper één van de 8 proevers benoemt de chardonnay.

a.- René Lequin-Colin 2014 AOC Corton-Charlemagne Grand Cru (GdT/ASOdB)
Schroefdop!!
Eerst nog gesloten in het glas. Mineraal, vlezig en verfijnd, rokerig en toast na wat walsen. Kruidig en verfijnd in aanzet, met rijper geel fruit, iets groens en een kleine oxidatieve hint. Fijn houtgebruik, heel mooi gedoseerd. Mooie zuren. Lengte, verfijning.
Achteraf bezien hadden we de grote Bourgogne moeten herkennen. Maar wie verwacht dit nu als opener?
Klein domein van 9 ha in Santenay. Deze Corton-Charlemagne is geografisch een beetje een buitenbeentje voor deze wijnmaker, want de hoofdmoot van wijngaarden bevinden zich in Santenay, en Chassagne-Montrachet.

b.- Domaine de Vacceli Quartz Blanc 2016 IGP Île de Beauté (Corsica) (GdT/ASOdB)
Carcaghjolu Bianco, Ghjenuvese, Cudiverta, Riminese… Ooit al van gehoord? Het zijn de druivensoorten waar deze witte wijn van gemaakt wordt. Autochtone Corsicaanse druiven op kwartsbodem.
Aromatisch, geel fruit, bloemetjes, amandel en marsepein. Zacht en zalvend in aanzet, geel fruit en droesem (bâtonage?) en saliniteit. Wat warmte en alcohol. Korrelig in afdronk. Mooie wijn, mist misschien wat karakter.
Ik krijg deze wijn mee naar huis, en dit blijkt een ware passe-partout bij de maaltijd. Door de discrete structuur past de wijn zich aan aan zowat elk gerecht, en geeft daarbij een diversiteit aan indrukken vrij. Daardoor toch mooie wijn!

Chef Franco had ondertussen een stukje gerookte zalm in Gravad Lax stijl opgediend. Erg mooi gerecht.

Het echte werk gaan nu beginnen…
Tegelijk wordt ons een rundscarpaccio van het Fassione rund voorgezet, in ruime portie. Genieten!

Grenache

1- Domaines Lupier “La Dama” 2015 D.O. Navarra (Spanje) (SvdW/NDW)
Oude Garnacha aangeplant in 1903, op 700 meter hoogte en op kalkbodem, biodynamisch, 14 hl/ha. Van 15 piepkleine percelen met zeer oude garnachastokken in de bergen rondom het plaatsje Olite worden de druiven apart gevinifieerd. Het blenden van de wijn vindt op het laatste moment plaats. The Wine Advocate geeft 96/100: “…This is truly sensational, full of mineral energy…
Primair rood en zoetig fruit, kersensap, mineraal, Bio-neus, paars en blauw fruit en olijfjes na walsen. Stevig en warm in aanzet, met een pepertje, heel mooie sappigheid en goede zuurtjes. Zachte tannines, warmte zit goed omweven.
Schitterende wijn, die als opener van het thema misschien niet alles heeft prijsgegeven, en best enkele plaatsen later had mogen komen.

2- Pegaso Zeta 2015 Vino de la Tierra de Castilla y Leon (Spanje) (MR/HVH)
Van de Bodegas Compañía de Vinos Telmo Rodríguez. Telmo Rodríguez spendeerde jaren opzoek naar vergeten historische, verwaarloosde wijngaarden in de meest afgelegen hoeken van Spanje. In de Sierra de Gredos vond hij deze oude Garnacha wijngaard, op leisteen en granietachtige bodems boven een basis van magmatische gesteenten. Sierra de Gredos heeft nog geen eigen appellatie omdat het verspreid ligt over drie verschillende provincies. In het zuiden van de provincie Avila worden wijnen aangeduid als Vino de la Tierra de Castilla y León, in het noorden van Toledo is een klein gebied binnen de benaming Méntrida, en ten westen van Madrid zijn de wijnen gelabeld Vinos de Madrid.

Spontane gisting, opvoeding van 6 maanden op 500 liter vaten van diverse herkomst en ouderdom en 6 maanden op tank.
Donker rood fruit, zwarte kersen, mineraal, rokerig; ijzervijlsel en bloed, fijne complexiteit. Warmte in aanzet, kruidigheid, aardbei en rood fruit, fijne tannines. Lichtheid ondanks de warmte. Zoet fruitigheid en mooie kruidigheid in afdronk. Fijne maar opvallende tannines. Mooie wijn. Prijs/kwaliteit top.

3- Donkey & Goat Grenache Noir 2015 El Dorado California (USA) (TS/JDV)
Aan de westelijke rand van de bergen van de Sierra Nevada ligt de wijnstreek Sierra Foothills in Californië. AVA sinds 1987, met wijngaarden die werden geplant tijdens de California Gold Rush in de 19e eeuw. Door de ligging in het binnenland zijn de dagen heet en droog te zijn, terwijl de nachten aanzienlijk koeler zijn. Uitzondering is El Dorado, waar door de grote hoogte  een koelere klimaat heerst. Jared en Tracey Brandt maken wijn op een natuurlijke manier, zowel in de wijngaard als in de kelder. Verrassend: 93% grenache is geblend met 7% pinot gris in deze wijn.
Aards en animaal, met wat vegetaliteit maar ook delicaat gerijpt fruit. Lichtjes volatiliteit bij opwarmen. Zacht, fijn, zwart, gedroogd en gekonfijt fruit, lichtvoetig mondgevoel. Zachte, lange afdronk met rijp zwart fruit.
Dit deed mij wat denken aan de wijnen van Viret: natuurlijk en verfijnd. 13,4% alcohol slechts…

Er komt een ronduit schitterende risotto acquerello met lamsragout en asperges op ons tafeltje. Echt geweldig!

4- Coume del Mas Schiste 2017 AOP Collioure (F) (MR/HVH)
Grenache Noir uit het zuiden van de Roussillon, steile hellingen vlak aan de kust, met terrassen die vooral uit ‘schist’, verweerde leisteen bestaan. 22 hl/ha, geen hout.
Donker paarsrood. Nog erg gesloten. Minerale neus, groene walnootschillen, kruidigheid, gerookt, vlezig, warm zwart fruit. Rond en rijp, zwoel zwart fruit in de mond, stevig kruidig, fraaie fraicheur met veel sappigheid. Gedroogd zwart fruit en heel rijpe frambozen, krachtig en fijn. Lange, stevige afdronk met olijven en zwart en gedroogd fruit. 
Mooie wijn, die zijn warme afkomst niet kan verloochenen, maar toch veel frisheid bewaard kreeg.

5- Chapelle St. Theodoric Les Sablons 2016 AOP Châteauneuf-du-Pape (F) (SvdW/NDW)
Grenache op zandbodem. De haast mythische Château Rayas is hiervan wellicht het hoogtepunt. Chapelle St. Theodoric bezit een klein perceeltje in de ‘lieu-dit’ Pignan dat onmiddellijk naast het allerbeste stuk van Ch. Rayas ligt met een bodem van bijna puur zand. De minuscule wijngaard van Le Grand Pin bestaat uit oude wijnstokken. In 2011 werd een perceel van 0,24 hectare van Le Grand Pin opnieuw beplant. 2016 is de eerste oogst van de nieuwe wijnstokken. Omdat de wijnmaker aarzelde om het nieuwe fruit in Le Grand Pin zelf te verwerken,  besloot hij om de wijn in degelegenheidscuvée Les Sablons te declasseren.
Lichte kleur, transparant. Fijne, houtgedreven neus met floraliteit, witte chocolade, aards. Complex. Zacht, rijp, vlezig en hout, maar heel fijn en korrelig. In de afdronk licht drogende tannines. Verfijnd en complex, maar veel te jong. Grote wijn met een grote toekomst. 

De chef serveert een gerechtje van Panceta di Porchetta (gelakt en gegaard buikspek), dat fantastisch gaat met de volgende wijnen…

6- Giovanni Montisci Barrosu Riserva Franzisca 2016 DOC Cannonau di Sardegna (I) (ASOdB/GdT)
Afkomstig uit het bergachtige binnenland van Sardinië. Giovanni Montisci heeft een cultstatus verkregen voor zijn krachtige wijnen van organisch gekweekte oude wijnstokken op 650 meter hoogte. De kille nachten zorgen voor frisheid en geven diepe, complexe Cannonaus. Spontane gisten, grote vaten en ongefilterd gebotteld.
Floraal, animaal, leder, vlezig, ijzer, bloed. Veel fruit, van het warme, zwarte soort, met kruidigheid en zuurtjes. Veel alcohol, tannines, zuurtjes. Stevig maar fijn, goed gestructureerd. Groots!

7- Finca La Imperatriz Granacha Cepas Viejas 2014 DOC Rioja (Spanje) (TS/JDV)
Een 100% Garnacha uit de Rioja Alta, waar deze druif in de minderheid is. Rioja Alta heeft klimatologisch een meer koelere, Atlantische invloed, wat zich vertaalt in een langzamere rijping van de druiven. Daardoor is deze subregio geschikt voor druivensoorten die goed zijn aangepast aan koelere klimaten, zoals Tempranillo of Viura. Garnacha doet het hier goed als de wijnstokken erg oud zijn. Dat is hier het geval: de stokken zijn 65 jaar geleden aangeplant, en staan op een perceel met een 40cm dikke witte kiezellaag. Gisting in 500 liter Franse eiken vaten van een of twee jaar oud, met verblijf op droesem gedurende tien maanden.
Wat evolutieve neus met gekonfijt en gedroogd zwart fruit, breder, beetje eucalyptus, hout. Stevige materie, kruidig, zwoel en warm. Mooie zuren brengen evenwicht. Lange, kruidige en verfijnde afdronk. Fluwelige wijn. 

8- Domaine Usseglio Raymond Cuvée Imperiale 2015 AOP AOP Châteauneuf-du-Pape (F) (SvdW/NDW)
Grenache van meer dan 100 jaar oud, geplant in 1902 in de lieux-dits Piallon, Grand Pierre en Girardette. 95% grenache en 5% andere toegestane variëteiten in deze wijn, gedeeltelijk ontsteeld, opgevoed gedurende 18 maanden in beton. Volledig biologisch werkend domein, Demeter gecertificeerd.
Donkere, geconcentreerde kleur. Klassieke, Franse neus met zwart fruit, mineraliteit, garriguekruiden, bloed en ijzer. Stevige aanzet met zwart en blauw fruit, kruidigheid. De warmte is hier niet storend. Peperig pikantigheidje. Stevige tannines, korrelig, nog prominent op de voorgrond. Mooie wijn, maar mag gerust voor enkele jaren de kelder in, want nu veel te jong.
Jeb Dunnuck geeft 98/100, Robert Parker 94/100.

Het dessert komt op tafel. Ik ben vergeten wat er op het bordje lag. Maar lekker was het alleszins. Ik profiteer ervan om mijn dessertwijn te serveren.
9- Robert Doutres Banyuls 1982 (F) (MR/HVH)
Deze Banyuls is een VDN (Vin Doux naturel), een zoete dessertwijn verrijkt met alcohol. Vin doux naturel, vooral van grenache noir, kan lang bewaard worden, zoals deze wijn van 37 jaar oud bewijst. Het etiket is niet meer leesbaar, slachtoffer van de vele jaren in de kelder.
Ik heb moeite met de kurk, die helemaal verbrokkelt bij het openen, waardoor ik een gezonde argwaan koester voor de inhoud van de fles. Gelukkig komt chef Franco te hulp met zeefje en karaf. Hij mag van mij eerst proeven, om te weten of het allemaal de moeite is. Zijn gezicht sprak boekdelen. “Wat een fruit nog”, waren zijn eerste woorden.
16% alcohol slechts, en dan nog met aanvulling met alcohol, dit dateert dus duidelijk van voor de klimaatverandering…
Rijp maar fijn zwart fruit, noot, thee, gedroogde vruchten als vijgen en dadels, donkere kersenconserven. Zacht en suave, met nog heel veel rijp en zwart fruit, en nootjes, vijgen en dadels. Verfijnde alcohol, verweven tannines, mooie zuren. Lange en complexe afdronk, groots, romig, warm. Unieke wijn, grote ervaring.

10- Château Rayas Réservé 2008 AOP Châteauneuf-du-Pape (F) (GdT/ASOdB)
Sommige wijnen moet je niet blind proeven“, zegt Gianluca terwijl hij deze fles te voorschijn tovert.
De naam Rayas was al gevallen, bij de Châteauneuf “Les Sablons” van Steven (wijn 5).
Rayas is een eerder klein domein van 10ha, een beetje “teruggetrokken” in het  bos, met een zeer zanderige en arme grond die wijnen met veel finesse geeft.
Over de decennia heen is de reputatie van Rayas gesmeed door de excentrieke Louis Reynaud die er tot aan zijn dood in 1978 de scepter zwaaide. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Jacques, een net zo exotische, kunstzinnige en ontwikkelde figuur, met een groot talent voor het maken van wijn. Heden ten dage is het Emmanuel Reynaud die naast de wijnen van Château des Tours de wijnen van Château Rayas en Château Fonsalette maakt.
Er zijn weinig huizen in Frankrijk die een wijn maken van een dergelijke sublieme, geconcentreerde genialiteit als Château Rayas. En er is er niet één zo legendarisch: zo veel is er geschreven over dit kleine, verborgen, bijna vergane bezit, over zijn onorthodoxe methoden en over zijn excentrieke eigenaars, dat de bezoekers, aangenomen dat ze er in slagen de plek te vinden, wel beducht mogen zijn.” schrijft James Turnbull in zijn boek “Droomwijnen van de Rhône“.
In een mooi interview met Emmanuel Reynaud in Le Monde kunnen we lezen: “Het is het zeezand, zonder klei, heel fijn en heel licht, dat de rijkdom van het domein is. En tegelijkertijd is deze rijkdom onze armoede. Omdat er geen klei is om water en voedingsstoffen vast te houden, produceert deze zeer eenvoudige grond zeer lichte vruchten en een kleine oogst.”
De wijn is erg zeldzaam en beperkt te verkrijgen. Ook dat is een van de kenmerken van het domein: “Ik neem regelmatig nieuwe klanten aan en als het nodig is, elimineer ik anderen. Ik wil dat gepassioneerde wijnliefhebbers mijn wijn leren kennen. Ik kan niet iedereen voldoen, ik verkoop kleine hoeveelheden, ik verdeel. Eén fles per jaar is al veel!

Delicaat tropisch rood fijn fruit, rijpe aardbei en bosbes, floraal, delicaat, gerookt, aardsheid, wat boenwas. 
Complexe en zilte aanzet met opvallende saliniteit. Verfijnd mondgevoel, met terug dat delicate fruit, bijna etherisch, zachte kruidigheid, beetje peper.
Lange en verfijnde afdronk vol bosaardbeitjes, bessen en kruiden.
Onvergetelijke wijn. Met uiteraard nog een grote toekomst voor zich.

We hebben wijnen geproefd met een grote veelzijdigheid. Finesse in Sierra de Gredos en Navarra, stevigheid en kracht in de Zuid-Franse wijnen en vooral de Châteauneufs, structuur maar met evenwicht bij de Cannonau en de Rioja. De Californische “natuurwijn” met een hoekje af, net daarom zo boeiend.
De twee laatste wijnen waren geweldig. Een Banyuls VDN van 37 jaar oud een een mythische icoonwijn als afsluiter.

Zoals elke keer sluit ik af met welgemeende woorden an dank aan alle proevers voor de schitterende wijnen en het fijne warme gezelschap. Dit is telkens zo genieten, en tegelijk veel bijleren.

En niet te vergeten: even welgemeende dank aan chef Franco en heel het team van restaurant Spiga d’Oro! Het was verrukkelijk!

 

Bronnen:
Jancisrobinson.com
Garnachagrenache.com
winebible.co.uk
The Wine Bible
Grapes and Wines of the World
Jancis Robinson
Bodegas La Emperatriz
Boutelegier

Advertenties

Thema Champagne: Masterclass Les Millésimes, Champagne Experience, Atomium Brussel

De themamaand champagne en de artikels die erover ik schreef hebben mijn nieuwsgierigheid goed aangewakkerd.
Zeker na de twee interessante degustaties (Masterclass en Thematasting)  ben ik me gaan verdiepen in deze interessante wijn.

Het was dan ook een geweldige eer om te kunnen deelnemen aan de Masterclass “Les Millésimes” georganiseerd door Thomas Colart en Benjamin Duplouy van C. de Champagne, een sympathieke wijnhandel gespecialiseerd in… champagnes, natuurlijk.

Ze doopten hun tweedaags evenement “Champagne Experience“, waarbij een aantal producenten een selectie van de wijnen voorstelden. De locatie was uniek: in het Atomium te Brussel werd een hele “bol” omgevormd tot champagneparadijs. Zelf schrijven ze: “Met onze twee “Open kelderdagen” willen we de consumenten en de professionals onderdompelen in een unieke en meeslepende champagne-ervaring die hen in staat stelt om van de volledige diversiteit van de Champagnestreek te genieten door rechtstreeks ontmoeting met de wijnbouwers.

Op Facebook schreef ik kort iets over de eerste dag van de proeverij:

Op de tweede dag stond de masterclass “Millésimes” gepland.
Het ging niet alleen over millésimé-champagnes, ook het glaswerk waarin geproefd werd kreeg een prominente plaats.
De masterclass werd immers geleid door Philippe Jamesse, champagnespecialist, wijnconsulent en tot voor kort hoofdsommelier in het tweesterrenrestaurant “Les Crayères” in Reims.
Uit frustratie over de klassieke champagneflûtes ontwierp hij enkele reeksen glazen, specifiek om de betere champagnes optimaal tot hun recht te laten komen.
De champagnes in het Atomium werden geschonken in een kleine flûte (Opale 16), in het mondgeblazen glas Jamesse Prestige Grand Champagne 45 én in het schitterende, uiteraard ook mondgeblazen, Jamesse Prestige Synergie 75.
Door het bolvormige ontwerp van het Synergie-glas kunnen de aroma’s van de champagnes zich optimaal ontwikkelen.
Dus niet alleen een vergelijk tussen verschillende champagnes van verschillende huizen en van verschillende jaartallen, maar ook nog eens in verschillende glazen naast elkaar. Geweldig interessant en boeiend!
Het resultaat was alleszins meer dan verrassend voor mij, en niet alleen voor mij, als ik de commentaren op allerlei sociale media nalees.
Ik was van plan om een reeksje Grand Champagne-glazen aan te schaffen (ze bestaan ook in een goedkope mechanisch geblazen “Signatuur”-reeks), maar de manier waarop de champagnes schitterden in Synergie 75 hebben me doen besluiten om toch nog even verder te sparen…

De proefglazen: Opale 16, Jamesse Prestige Grand Champagne 45 en Jamesse Prestige Synergie 75

Voor de volledigheid: Jamesse ontwierp de glazen in samenwerking met Lehmann Glass (in België verdeeld door PICLA).

Met een dik half uur vertraging start de presentatie.
Elke wijnmaker mag telkens kort iets over de gepresenteerde champagne vertellen. Jamesse vult dan aan en geeft ook een organoleptische beschrijving. Door de akoestiek van de Atomiumbol (het kan ook aan mijn gehoor liggen) is Jamesse niet altijd even goed te verstaan.
Het valt me wel op dat zijn beschrijving telkens zeer uitgebreid en gedetailleerd zijn. Een lesje in bescheidenheid voor mij ook, want hoe dikwijls dacht ik: “ah ja, juist, dat ruik ik ook nu hij het zegt…”.

Champagne Bernard Robert “Le Treizot” Grande Réserve 2014

Een 100% chardonnay uit de Côte de Bar, assemblage van twee percelen van ongeveer 38 jaar oude wijnstokken, dosage 9 g/l.
Uiteraard heel nieuwsgierig hoe de drie glazen ten opzichte van elkaar de champagne doen uitkomen. In het fluitglas doet de wijn charmant en toegankelijk aan, terwijl in de Grand Champagne veel meer vineuze indrukken tevoorschijn komen. Synergie heeft wat tijd nodig: eerst heel gesloten impressies met amper wat floraliteit.
Maar het is zoals @champaniaque op Instagram zegt: “don’t make your judgement fast, let the wine breathe and “fill” the 75cl volume. I’d call it a train glass: it needs time to speed up, but then it becomes unstoppable“.
Inderdaad, na een tijdje geeft dit glas, naast de citrus, perzik en florale aroma’s als enige ook bladerdeeg, iets vanille en karamel.
Zelfs in de mond onthult Synergie wat mineraliteit, en is merkbaar droger dan in de andere glazen.
Zei ik al boeiend?
Al bij al komt er een allegaartje van notities in mijn boekje terecht. Gaande van primaire fruitaroma’s, pompelmoes, biscuit, groene kruiden, kalkig… Het is duidelijk dat de invloed van een glas niet te onderschatten is.
Toch laat de wijn me een beetje onberoerd, misschien door de afdronk die nogal snel wegvalt.

Champagne De La Renaissance Grand Cru Millésime 2008

Een chardonnay uit Oger (Côte des Blancs), zonder dosage. Nelly Dhondt zegt dat hun millésiméchampagne geen dosage nodig heeft, en maar alleen zijn plan moet trekken: “il doit se débrouiller tout seul”.
Licht goudgeel met groene tint, dik tranend. Boter en gedroogd fruit, amandeltjes, kruidigheid, bruine suiker en kandij, onderhout, paddenstoeltjes en toast.
Sappig, gebalanceerd, olieachtig en romig. Gekonfijt fruit en honing, naar het einde toe terug fijne citrus en zeste. Lange afdronk, zuiver en droog, mooi fruit, beetje hout. Heel mooie champagne!

Champagne Bolieu “L’ instant B” 2008

Ook 100% chardonnay uit de Coteaux Vitryats. Dit gebied hoort officieel bij de Côte des Blancs, maar ligt zo’n 60 km oostelijker. De bodem heeft hier wat meer klei naast de kalk, wat een meer rondere stijl van champagne oplevert. Extra Brut.
Licht citroengeel met groene fonkeling. Gekonfijte citrus, gestoofde appel, fijne kruidigheid, bloemenwei en klavertjes. Geroosterd brood, rozijntjes, fijne autolyse. Veel impressies, heel complex, bijna geparfumeerd. Romig en complex in aanzet, gekonfijt fruit, amandel, aards, maar vooral veel fruitinhoud en weinig evolutie. Fris, dens, zijdeachtig mondgevoel. Goede aciditeit en evenwichtig in structuur. Heerlijke champagne, sprankelend en levendig. Top!

Champagne Philippe Gamet Brut Nature Millésime 2012

Assemblage uit de Vallée de la Marne, van 30% meunier, 35% pinot noir en 35% chardonnay, afkomstig van een terroir met coquillages, zero dosage. In 2012 schitterde vooral de pinot noir, zegt de wijnmaker.
Iets getinte bleekgele kleur, lijkt niet 100% zuiver, wat kelder, sherrytoesje, wat oxidatief. Brioche en broodgist, onderhout. Een beetje tegenstribbelend en hoekig in aanzet, tannineus ook, heel krachtig.
Stevige champagne die nog niet helemaal geïntegreerd is.

Champagne Aspasie Milésime 2011

Vallée de l’Ardre, een stuk ten westen van de Montagne de Reims. Een derde van de drie druivensoorten in deze assemblage, uit wijngaarden in Brouillet, dosage 4 g/l.
Lichte kleur. Fijne neus met rijpe indrukken: rozijntjes, gekonfijt geel fruit, kruiden, fijne autolyse met geroosterd brood. Precies puur en gebalanceerd. Saliniteit is opvallend. Delicaat mondgevoel, veel sap en frisheid. Lange talmende afdronk met rijp fruit, wat hout, fijne tannines.
Mijn buurman giet de wijn bijna zonder proeven in de wijnemmer, want in 2011 kan niemand goede champagne gemaakt hebben, zegt hij vol overtuiging. Gemiste kans, denk ik dan, want deze wijn is een van de uitschieters van deze masterclass wat mij betreft.

Champagne Bonnet-Ponson “Jules Bonnet” Blanc de Noirs Extra-Brut 2011

100% pinot noir uit de Montagne de Reims, 4 perelen uit Verzenay Grand Cru en 2 percelen uit  Chamery Premier Cru, spontane gisting (!), 7 maanden op hout, minimum 5 jaar sur lattes, dosage 2 g/l
Nog een champagne uit 2011, mijn buurman kijkt sip…
Kruidige, etherische en verfijnde neus met roosjes, wat onderhout, nadien ook rijping met paddenstoel, iodium. Stevig in aanzet, met veel materie, geïntegreerd maar aanwezig hout, veel sap en zuiverheid. Verfijne grapefruitbitters. Lange droge afdronk met kalkachtige mineraliteit.

Champagne Pierre Mignon “Clos des Graviers” 2009
Het domein bevindt zich enkele tientallen kilometer ten zuiden van de Vallée de la Marne. Leuk toch, die geografische spreiding van de aanwezige wijnmakers…
50% chardonnay, 40% pinot noir, 10% meunier, monoparcellair, met een productie van 8000 flessen. Opgevoed op hout, met eiken vaten afkomstig uit het dorp zelf.  Dosage 9 g/l.
Fijne en complexe, verrassend jonge neus met groene citrus, groene kruiden als munt en tijm; klein rood fruit, framboosjes, witte bloemenwei, honing. Fruitige aanzet, precies en zacht. Dosage is net merkbaar. Verfijnde impressies van rijp geel en gekonfijt fruit.
Mooie, verrassend toegankelijke champagne, die zich bedrieglijk eenvoudig voordoet, maar eigenlijk heel complex en verfijnd is. Heel mooi!

Champagne Jean-Yves de Carlini Brut Grand Cru Millésime 2007
50% chardonay en 50% pinot noir uit Verzenay (Côte des Blancs), geen verdere informatie genoteerd.
Licht oxidatief karakter, gebrande suiker, gedroogd fruit, wat hout en etherisch. Saline aanzet met kandij, groene tonen, wat citrus naar het einde toe. Complex maar moeilijk toegankelijk. Veel rijpe impressies zonder belegen te zijn. Saliniteit en mineraliteit vallen op. Vineuze afdronk met gedroogde vruchten, nootjes, onderhout. Mooie maar wat moeilijke wijn uit een moeilijk jaar.

Champagne Perseval-Farge “197” Chamery Premier Cru Brut Millésime 2005
55% chardonnay, 31% pinot noir, 14% meunier, volgens de “Haute Valeur Environnementale” certificaat geteeld; rijping deels op hout. “197” heeft betrekking op het aantal jaar dat hier champagne geproduceerd wordt. Verder geen informatie genoteerd.
De buurman mompelt iets over champagnes die nooit langer dan 10 jaar kunnen ouderen, dus dat deze al lang over het hoogtepunt heen zal zijn. Ik knik beleefd en proef…
Licht citroengeel met groene (!) schittering.
Complexe en rijpe neus met bos, onderhout, paddenstoelen, gedroogd pitfruit, gestoofd en gedroogd fruit. Erg droog in aanzet, geëvolueerde tonen van boschampignon, gebruinde boter, karamel; een fijne aciditeit en een lichtvoetige structuur geven een edel en romig mondgevoel. Afdronk met heel rijpe en evolutieve tonen. Voor de liefhebbers van gerijpte champagnes.

Besluit:
Wat een uniek event in een unieke locatie was deze Champagne Experience!
Goed georganiseerd ook, met veel belangstelling zonder dat alles te druk en onoverzichtelijk werd. De ruime locatie en de verstandige opstelling van de standen op zondag gaven lucht en bewegingsruimte, en alle kans om een praatje te maken met de wijnmakers.
De selectie van champagneproducenten was ook weldoordacht doorgevoerd: het gaf een interessant beeld van de diversiteit van champagnes en van de verschillende regio’s. 
De masterclass op maandag was fenomenaal goed.
Heel leuk en sympathiek dat de wijnmakers zich even mochten voorstellen en een woordje over de geschonken millésimé-champagne mochten vertellen.

Het vergelijken van de verschillende glazen was zo goed als een openbaring voor mij. Nooit gedacht dat de invloed van een glasvorm zo bepalend kon zijn voor de beleving van een wijn.
Dat zou ik graag eens overdoen met enkele wijnvrienden, niet alleen met champagnes maar bijvoorbeeld ook met enkele rieslings.
Trouwens, alle proefnotities hierboven zijn van het Jamesse Prestige Synergie 75. Ik proefde wel telkens even uit het Jamesse Prestige Grand Champagne 45 glas, maar telkens won Synergie ruim op punten. Opvallend trouwens hoe beperkt de champagnes in het kleine Opale 16 glas presteerden: telkens wel toegankelijk, maar de rijke schakeringen en subtiele nuances gingen totaal verloren. Philippe Jamesse heeft er goed aan gedaan om speciale glazen te ontwerpen. 

Tot slot uiteraard nog een welgemeend woord van dank aan de organisatoren Thomas Colart en Benjamin Duplouy van C. de Champagne. Un grand merci, et à bientôt!
En eveneens dank aan Hilde en Amaury van PICLA voor het ter beschikking stellen van de proefglazen. Het gaf een extra dimensie aan de masterclass waardoor die nog lang zal herinnerd worden.

Geniet nog even mee van enkele foto’s van het evenement. Klik op een foto om details te bekijken.

 

Thema Champagne: op verkenning in Champagne – deel 2: Côte des Blancs

De themamaand champagne en de artikels die erover ik schreef hebben mijn nieuwsgierigheid goed aangewakkerd.
Zeker na de twee interessante degustaties (Masterclass en Thematasting) rijpte het plan om eens enkele dagen ter plaatse op verkenning te gaan. Het zal jullie misschien verbazen, maar ik was dus nog nooit in de Champagnestreek geweest…
Door de drukke tijd hier was er niet heel veel voorbereiding. Ik ging eens snuisteren op het Wijnliefhebbers forum, en vroeg raad aan enkele wijnvrienden, die me prompt de nodige tips doormailden..

Uitgangspunten: Om alles wat overzichtelijk te houden, zouden we in de Montagne de Reims, Vallée de la Marne en Côte des Blancs, drie belangrijks regio’s ten zuiden van Reims, enkele wijnmakers bezoeken. De champagnes zouden moeten betaalbaar zijn, liefst in wat diverse stijlen, en niet courant verkrijgbaar in België zijn.
De longlist telde een twintigtal namen, die na strenge en misschien onterechte selectie werd teruggebracht tot acht.
Zelfs dat bleek te veel: uiteindelijk konden we vier wijnmakers bezoeken: twee in de Côte des Blancs, een in de Vallée de la Marne, en een in de Montagne de Reims.

Een kort verslag, niet noodzakelijk in volgorde van bezoek…

Lees ook: Thema Champagne: op verkenning in Champagne – deel 1: Vallée de la Marne en Montagne de Reims

Côte des Blancs

Champagne de la Renaissance (Oger)

Als we op uur van afspraak voor de grote poort van het champagnehuis in het centrum van Oger staan, blijkt er niemand aanwezig te zijn. We hadden nochtans de dag voordien afgesproken met Nelly Dhondt, eigenaar en wijnmaker hier. Ze had er wel bij gezegd dat ze “even over en weer” naar Parijs moest, en dat ze niet zeker was dat ze op tijd zou terug zijn, dus we wachten even. Een stortbui trekt over de streek, de straten staan blank. We kunnen gelukkig schuilen in de auto op het kleine dorpspleintje.
Na een klein half uurtje hebben we geluk: Michel Bernard, de zoon van Nelly Dhondt, blijkt toch thuis te zijn en doet open.
Wat volgt is een onvergetelijke ervaring door de spraakwaterval die Michel blijkt te zijn. “Ik spreek toch niet te snel..?“, vraagt hij na een half uurtje waarin hij vol passie en gedrevenheid vertelt over zijn werk en zijn manier van champagne maken.
Na een tijdje komt Nelly Dhondt zelf ook binnen, en dan begint het vuurwerk pas echt. We krijgen er nu helemaal geen speld meer tussen, maar dat geeft niet: mevrouw Dhondt is zo mogelijk nog meer gepassioneerd dan haar zoon, en heeft alle ervaring en kennis uit het verleden en deelt dat graag met ons.

Het mag duidelijk zijn dat dit een huis is met een rijke geschiedenis. We zitten in hartje Côte des Blancs, waar de meeste Grand Cru dorpen van de Champagne te vinden zijn.
Nelly Dhondt richt in 1974 het domein op nadat ze de ouderlijke boerderij (Ferme de la Renaissance) overneemt. In eerste fase zet ze het werk van haar ouders verder: zoals zoveel druivenkwekers in de regio verkoopt ze druiven aan grote champagnehuizen (Bollinger, Billecart-Salmon, Moët,…). Daarnaast maakt ze zelf een champagne, een chardonnay Brut. In 1985 maakt ze voor het eerst “haar” cuvée Fleuron, en bottelt die in de versierde fles die nog steeds wordt gebruikt. Vanaf 1990 maakt ze ook millesiméchampagnes.
In 2015 volgt haar zoon Michel Bernard haar op. De zoon besluit om de zaken wat om te gooien en begint te experimenteren met champagnes uit specifieke percelen.

We hebben 10 ha wijngaard“, zegt Michel. “8,8 ha, corrigeert Nelly haar zoon later, want niet alle wijngaarden geven al opbrengst. We hebben ook niet alles in bezit. 4 ha zijn van ons, de rest huren of pachten we.
Ze werken conventioneel, maar hebben toch oog voor duurzaamheid. Het gebruik van kunstmatig insecticide werd zes jaar geleden overboord gezet, en sinds een jaar wordt er ook geen onkruidverdelger meer gebruikt. Een echt “Bio” certificaat streven Michel en Nelly niet na. Ze willen wel volgens de principes van HVE “Haute Valeur Environnementale” een label verkrijgen in de toekomst. Maar dat gaan ze stap voor stap bekijken.

Van hun druiven wordt ongeveer 40% gebruikt om hun eigen champagnes te maken. De andere 60% verkopen ze in de vorm van most aan gerenommeerde champagnehuizen. Op die manier kunnen ze zich financieel veilig stellen en met minder risico hun eigen gang gaan.

De 10 ha -8,8 ha- liggen in Oger, Avize, Le Mesnil sur Oger, Chouilly (chardonnay, Grand-Cru, Côte des blancs) en Aÿ-Champagne (chardonnay en pinot noir, Grand-Cru). Ook de Sézanne bezitten ze chardonnaywijngaarden.

Michel start met ons de degustatie, en beetje onhandig. Er zijn zeven cuvées, maar hij is niet van plan ons die allemaal te laten proeven. Pas als Nelly mee komt proeven krijgen we de kans om heel het gamma te verkennen. Ze is duidelijk meer commercieel geroutineerd dan haar zoon.

De basischampagne Brut Tradition is niet beschikbaar. Er moeten nieuwe flessen gedegorgeerd worden, en het etiket krijgt trouwens een update, meer in lijn met de moderne stoere vormgeving van de nieuwe cuvées die Michel heeft ontwikkeld.
Geen moderne stoere vormgeving voor Cuvée Fleuron. De traditionele champagne volgens de smaak van Nelly. Hoewel de champagne nu door haar zoon gemaakt wordt, staat er in de kelder nog steeds de “Cuvée Maman”, waar hij de typische florale eigenschappen wil verderzetten.
Champagne Cuvée Fleuron: 100% chardonnay uit Oger, 50% reservewijn en 50% wijn van het recentste jaar, 20 tot 22 maand in cave, dosage 7,2 g/l. Opvoeding op roestvrij staal, geen hout.
Floraal en fijne kruiden, peertjes, wit fruit; wat dosage merkbaar, romigheid, appeltjes. Een erg vineuze champagne, die nog wat moet afronden.
Champagne Brut Plus (of B+, zoals het etiket aanduidt) was de eerste cuvée die Michel creëerde. Een selectie uit Grand Cru wijngaarden in Oger en Mesnil sur Oger, meer bepaald uit de lieu-dit “Coullemets”, een topwijngaard voor chardonnay. 100% chardonnay, 50% uit Oger en 50% uit Mesnil sur Oger, 30% rijpt een jaar op vat, malolactische gisting wordt altijd doorgevoerd, 4,5 g/l dosage.
Floraal, groene citrus, kruiden, klein toetsje hout, mineraal rokerig; zachte aanzet met fijne citrus, mandarijntjes, perzikpitjes; fruitgedreven lange afdronk. Mooie champagne.
Champagne Sauvage: de tweede cuvée die Michel samenstelt. 100% chardonnay uit Oger en Avize, zonder dosage, geen hout.
Delicate neus van bloemetjes, citrus, grapefruit, druiven, mineraliteit; droge aanzet, fijne zuivere zuurtjes, krachtig met veel fruit; lange afdronk met veel materie, kalkachtige mineraliteit. Mooie, droge maar stevige champagne.

Nelly en Michel maken ook millesimés. De 2007 en 2008 staat op de kaart. 2007 was een gecompliceerd, moeilijk jaar. Veel regen bij de oogst, de wijnen hebben een gemiddelde aciditeit en een korte afdronk. 2008 was een exceptioneel goed jaar. Nelly is zelf nieuwsgierig, en wil samen met ons de 2009 proeven. Het is de eerste keer dat ze die samen met Michel proeft.
Michel waarschuwt ons al: de wijn blijkt erg snel te evolueren, met al een hoge maturiteit, en heeft lichte oxidatieve tonen.
Champagne Millesimé Grand Cru 2009: 100% chardonnay uit Oger, zero dosage, geen hout, gedegorgeerd in oktober 2018.
Donkere licht goeden kleur. Rijp en gedroogd fruit, licht oxidatief, evolutief in het glas, speciaal; gedroogd fruit in de mond, rondeur, iets drogend; medium lengte in afdronk, droog, gedroogd fruit.
Deze champagne zal niet lang meegaan, zegt Nelly, en het stoort haar dat de afdronk zo snel weg valt. Ook Michel is kritisch, geen lengte, en verhulde aroma’s. Hij denkt erover om bij een volgende degorgement toch wat dosage toe te voegen. Nelly knikt.
Zelf zijn we niet zo heel kritisch. Ik ken wel wat mensen die zo’n rijpe champagne met een kleine oxidatieve toets kunnen appreciëren.

We blijven nog wat napraten, want Nelly is content dat ze eens wat dieper op enkele onderwerpen kan doorgaan. Af en toe stelt ze een vraag, om te zien of we wel mee zijn. “Bollinger, weet je hoe ze hun reservewijnen bewaren?” Ja, op magnums, en dat is het enige huis dat dat zo doet. Punt gescoord…

We krijgen nog een stukje van het levensverhaal van Nelly, en ook wel Michel te horen, met een link naar de naam van de vroegere boerderij en het domein nu. Niets om hier over in details te treden.
Ze vertellen over de bodem in de Côte des Blancs, kalk en krijt en zoveel meer synoniemen, en hoe dat soms binnen een wijngaard op een afstand van enkele 100 meter kan wijzigen. Elke sector in een wijngaard is daardoor verschillend van eigenschap en karakteristiek, waardoor ook de wijnen anders worden.
Zo heeft de wijnmaker ook zijn favoriete percelen. Voor Michel zijn dat de wijngaarden in Mesnil sur Oger, die voor een mineraal en verfijnd karakter zorgen.
Tijdens de oogst proeft Michel de druiven. Samen met enkele vrienden trekt hij door de wijngaard om druiven van verschillende perceeltjes en verschillende oriëntatie te proeven. Zoet en zuur wordt zo beoordeeld, maar ook de rijpheid van de pitten kan ingeschat worden door erop te bijten en door de kleur te observeren.
We leren ook nog dat de prijs van een kilogram druiven die een druiventeler aan een champagnehuis verkoopt dit jaar vastgelegd is op 7,2 €. En dat een hectare wijngaard zo ongeveer twee miljoen euro kost…

Het is aangenaam om zien dat de samenwerking tussen moeder en zoon voorbeeldig loopt. Nelly is tevreden dat Michel een nieuwe richting geeft aan het bedrijf. “Ik maakte champagne, Michel maakt cuvées.
Het was ronduit aangenaam en boeiend om hier te mogen proeven. We hopen hier ooit nog eens terug te komen. Merci, Nelly et Michel… A bientôt.


Champagne Guy Larmandier (Vertus)

Propriétaire-Récoltant, staat er fier op elk etiket. En ook: “Authentic fine wine by independent winegrower“. Ze zijn hier dus duidelijk trots op hun onafhankelijkheid en willen benadrukken dat heel het productieproces, van wijngaard tot de uiteindelijke champagne in de fles, in eigen handen is. De dame die onze degustatie begeleidt begint er ook haar verhaal mee. “R.M.” zijn wij, Récoltant-Manipulant.
Vertus is een klein dorpje, in het uiterste zuiden van de Côte de Blancs. In het centrum, waar je door nauwe straatjes van amper een meter breed kan komen, vinden we de oude gebouwen van het champagnehuis. 9 ha wijngaard is er in bezit, voornamelijk beplant met chardonnay, maar ook nog wat pinot noir rondom Vertus, waar deze druif van aloud goed gedijt. Een jaarlijkse productie van zo’n 90.000 flessen.
Ook hier is de afspraak een beetje misgelopen, want ondanks mail en bevestigingstelefoon de avond voordien, wist met niet van onze komst. Misschien daarom dat we maar een beperkte selectie uit het gamma krijgen. Maar geen klachten: de champagnes die we mogen proeven munten stuk voor stuk uit in precisie en finesse.
We krijgen maar beperkt uitleg bij wat er in ons glas komt. Ook hier weer veel te koud geserveerd, trouwens.

Champagne Guy Larmandier Premier Cru: 90% chardonnay, 10% pinot noir, met een dosage van 10 g/l, voornamelijk 2015 wijn die 3 jaar rijping krijgt.
Fris en fruitig; fijne zuurtjes, lichtvoetig en delicaat, citrus, appeltjes; mooie zuivere afdronk. Een lichte, fijne, delicate champagne. Mooie opener, dat belooft voor de volgende.

 

Cuvée Perlée Grand Cru: door minder suikergehalte in de liqueur de tirage wordt er minder druk in de fles opgebouwd. 100% chardonnay, dosage ook 10 g/l, en hier ook voornamelijk 2015 wijn die 3 jaar sur lattes ligt.
Mineraal, nog gesloten eerst, later grapefruit, citrus, finesse en veel impressies; mooi mondgevoel door de fijne pareling, citrus en grapefruit, fijn; lang in afdronk, mooie wijn met weer veel finesse. 10 gram dosage? Geen spoor van te bekennen.

Cramant Extra-Brut Grand Cru: 100% chardonnay uit Grand Cru gemeente Cramant, 5 g/l dosage, voornamelijk 2014 wijnen.
Rijpere neus met gedroogd fruit, sinaaspartjes, perzik; mondvullend met grip, verfijnd, mineraal; droge finish, zuiverend. Alweer zo’n wijn met precisie en finesse. Veel materie hier ook.

We proeven tot slot nog een Rosé Brut: een assemblage van 90% chardonnay met 10% rode pinot noir uit Vertus. De chardonnay is van 2014 voornamelijk, en weer die haast onmerkbare 10 gram dosage.
Klein rood fruit en citrusschilletjes, geparfumeerde, expressieve neus. Romig met rood fruit, citrus, verfijnde zuurtjes, goede balans, beetje tannine; wat drogend naar het einde. Mooi!

De dame die onze degustatie begeleidt vindt het allang goed zo. Geen Cramant Brut, geen Cramant Extra-Brut “Assemblage 2012, geen millesimé “Cuvée Singé François” voor ons. Maar niet getreurd, dit champagnehuis staat met stip in ons boekje, volgende keer maken we een duidelijke afspraak en proeven we heel het gamma door.
Als de finesse en precisie in de geproefde wijnen de huisstijl is, dan is dit een adres om te onthouden.


Algemeen besluit bij deel 1 en deel 2:
Het werd een interessante verkenning. Veel geleerd!
Wat het uitgangspunt betreft, bijvoorbeeld. De prijs is een nuttig gegeven, maar voor enkele euro meer heb je veelal een veel betere en interessantere champagne.
Je focust je beter op een bepaalde streek, om zo de verschillen in bodem, ligging, wijnmaker te leren ontdekken. Het “terroir”, dus. Dat is waarschijnlijk beter dan als een gek de verschillende regio’s te willen aandoen. En het geeft een mooi alibi om later nog eens terug te komen om andere ontdekkingen te doen.
Zo lijkt het me interessant om de wijnmakers van de “Grands Crus d’Exception de Champagne” eens te bezoeken. Plannen voor later.
Het was volop de periode van snoei en opbinden. Tijdens een van onze wandelingen door wijngaarden en bossen kregen we een demonstratie van een “travailleur” in de wijngaard. In een mum van tijd snoeide hij een lange scheut kort en met een klein toestelletje was het opbinden zo geklaard. Indrukwekkend. En hoedje af voor de gure arbeidsomstandigheden, in weer en wind.

Ik liep ook met een schema van de snoeimethodes op zak, zodat ik de verschillen tussen de druivensoorten en hun aanplant kon herkennen.
Het meest opvallend was natuurlijk de alomtegenwoordige aanwezigheid van kalk en krijt in alle mogelijke vormen in de bodem, en aan onze schoenen… Geen Champagne zonder kalk of krijt en alle variaties daarop.

Ondanks mijn zoektocht op internet om domeinen te vinden die niet courant verkrijgbaar waren in België, vertellen drie van de vier bezochte domeinen dat er toch een invoerder in ons land is. Soms maar een of enkele cuvées, meestal kleine hoeveelheden.
Eerlijkheidshalve gaat het om:
Champagne J. Charpentier: Carpevino, Divino
Champagne Godmé Sabine: Les bulles d’Anvers
Champagne De La Renaissance: “DY3 Import” zegt Nelly Dhondt. Dat blijkt, na lang zoeken, C. de C. te zijn, waar ik mee in contact was naar aanleiding van de champagnedegustatie in december. Sorry, Thomas en Benjamin, had ik niet gezien. 
Champagne Guy Larmandier: geen invoerder gevonden.

We verbleven in een B&B in Boursault, “Chez Fred”, een aanrader voor wie op zoek is naar een warme ontvangst, zonder grote luxe maar met alle comfort, rustig en toch vrij centraal gelegen om de streek te verkennen.

Lees ook: Thema Champagne: op verkenning in Champagne – deel 1: Vallée de la Marne en Montagne de Reims

Thema Champagne: op verkenning in Champagne – deel 1: Vallée de la Marne en Montagne de Reims

De themamaand champagne en de artikels die erover ik schreef hebben mijn nieuwsgierigheid goed aangewakkerd.
Zeker na de twee interessante degustaties (Masterclass en Thematasting) rijpte het plan om eens enkele dagen ter plaatse op verkenning te gaan. Het zal jullie misschien verbazen, maar ik was dus nog nooit in de Champagnestreek geweest…
Door de drukke tijd hier was er niet heel veel voorbereiding. Ik ging eens snuisteren op het Wijnliefhebbers forum, en vroeg raad aan enkele wijnvrienden, die me prompt de nodige tips doormailden..

Uitgangspunten: Om alles wat overzichtelijk te houden, zouden we in de Montagne de Reims, Vallée de la Marne en Côte des Blancs, drie belangrijks regio’s ten zuiden van Reims, enkele wijnmakers bezoeken. De champagnes zouden moeten betaalbaar zijn, liefst in wat diverse stijlen, en niet courant verkrijgbaar in België zijn.
De longlist telde een twintigtal namen, die na strenge en misschien onterechte selectie werd teruggebracht tot acht.
Zelfs dat bleek te veel: uiteindelijk konden we vier wijnmakers bezoeken: twee in de Côte des Blancs, een in de Vallée de la Marne, en een in de Montagne de Reims.

Een kort verslag, niet noodzakelijk in volgorde van bezoek…

Vallée de la Marne:

Champagne J. Charpentier (Villers-sous-Chatillon)

Het is koud, nevelig en winderig als we vanuit Boursault naar Villers-sous-Chatillon rijden. De korte rit zelf is wel mooi: het glooiende landschap moet in de andere weersomstandigheden spectaculair mooi zijn. Het ene vergezicht verdringt het andere. Ook vanop het champagnedomein zelf is het uitzicht schitterend.
Het champagnehuis J. Charpentier is een familiaal bedrijf, waar momenteel de vijfde generatie wijnmaker actief is. Ze bezitten wijngaarden in de Vallée de la Marne in Villers sous Châtillon, Reuil, Binson-Orquigny, Châtillon-Sur-Marne, Mareuil le port, Verneuil, Mont Saint Père, Neuville sur Seine en Le Breuil. Door huwelijk zijn er ook wijngaarden in de Montagne de Reims in bezit gekomen, onder andere in Ludes en Avenay-Val-d’Or.

De klassieke drie druivensoorten staan aangeplant, met een nadruk op de rode druiven meunier en pinot noir. 15 ha wijngaard verdeeld over 38 perceeltjes: het levert heel wat werk op voor de familie.
Op de wijnkaart staan 12 cuvées. We proeven…

Tradition Brut: 95% meunier, 5% chardonnay, dosage 9 g/l, 20 maanden rijping.
Beetje kleur in het glas; klein rood fruit framboosjes en wat gist in de neus; ook wat rood fruit in de mond met wat merkbare dosage. Mist wat finesse, balans en eindigt wat ruw.

Blanc de Blancs Brut: 100% chardonnay uit de Montagne de Reims en Vallée de la Marne, dosage 9 g/l, 32 maanden sur lattes.
Heel fijne belletjes; fijn wit fruit en wat kruidigheid in de neus; zachte aanzet met citrus en agrume, ook in afdronk grapefruit en zeste van citrus, met fijne bittertjes. Mooi.

Prestige Brut: 60% pinot noir, 20% meunier, 20% chardonnay, 7 g/l, 32 maanden rijping
Klein rood fruit in de neus, snoepjes, citruskern; romig en voller in aanzet, met groene appeltjes en zeste van pompelmoes en citroen; karaktervolle afdronk.

Millesimé Brut 2008: 40% pinot noir, 35 % meunier, 25% chardonnay, in de fles in 2009 en gedegorgeerd in 2018.
Fijne pareling en wat kleur, donker strogeel; rijkere neus van gedroogd fruit, abrikoosjes, dadels; drogende aanzet met goede complexiteit, lichte oxidatieve toets, veel evolutieve en tertiaire indrukken.

Premier Cru Brut: uit Premier Cru dorpen in de Montagne de Reims (Ludes en Avenay-Val-d’Or), 60% pinot noir, 40% chardonnay, gedeeltelijk opgevoed in foeders, 6 g/l gedoseerd.
Fijne evolutieve toets van gedroogd fruit, zeste, gist en brioche, gras en hooi; rijk in aanzet met veel rijp geel fruit en rood fruit, mineraal; stevig en krachtig mondgevoel; lange en zuivere afdronk. Mooi.

De twee prestigieuzere cuvées krijgen we niet te proeven. Volledigheidshalve gaat het om de Comte De Chenizot, assemblage van 33% chardonnay, 33% pinot noir en 33% pinot meunier met reservewijnen die in foeders en op barique zijn opgevoed. Meer houtgedreven dus. Cuvée Pierre-Henri is de topcuvée die volledig uit pinot meunier is samengesteld, met een alcoholische gisting op hout en opvoeding van 10 maanden op foeders.

 


Montagne de Reims:

Champagne Godmé Sabine (Verzenay)
We zijn in Verzenay, Grand Cru gemeente in het hart van de Montagne de Reims, tegenover de befaamde vuurtoren, hoog boven de wijngaarden van de omstreken.
We worden ontvangen door Jean-Marie Guillaume, echtgenoot van Sabine Godmé. Samen met zus Dominique Godmé is dit de vierde generatie wijnmakers hier. Dochter Marie en zoon Matthieu worden klaargestoomd om de opvolging te verzekeren.
Jean-Marie moet straks naar Parijs om een vergadering van de vereniging “Grands Crus d’Exception de Champagne” bij te wonen. Desondanks neemt hij de tijd om ons uitgebreid het gamma te laten proeven en er wat bij te vertellen.

Het domein heeft wijngaarden in Premier en Grand Cru dorpen Verzenay, Villers-Marmery, Verzy, Beaumont-sur-Vesle en Montbré, de gemiddelde leeftijd van de stokken bedraagt 30 jaar. Er is 11,5 ha wijngaard in bezit, met de helft van de aanplant bestaande uit chardonnay, 35% pinot noir en 15% pinot meunier. “Volgend jaar trek ik alle meunier uit…” zegt Jean-Marie tijdens de degustatie.

De huisstijl hier is strak en zuiver, en daar wordt nergens van afgeweken. Jean-Marie houdt niet van een oxidatieve en houtgedreven stijl, en brengt dat gedurende het gesprek ook verschillende keren ter sprake. De champagnes zijn dan ook heel precies en fijn van stijl.
Ik schreef kort iets over de familiale band met buur en broer Hugues Godmé in het artikel over de champagnedegustatie van december.

De wijnen komen extreem koud in het glas. Ook dat is een persoonlijke voorkeur van Jean-Marie, maar af en toe moet hij toch ook toegeven dat we beter het glas wat opwarmen…

Brut Réserve: 70% chardonnay, 15% pinot noir and 15% pinot meunier uit premier cru percelen. Een champagne “facile et flatteur”, zegt de wijnmaker. Dosage 9 g/l, minimum 3 jaar rijping.
Wit fruit, bloemetjes; frisse, sappige passe-partout champagne zonder veel complexiteit, in een strakke stijl en met een kalkige afdronk.

Brut Blanc de Blancs: 100% chardonnay uit premier cru dorp Villers-Marmery, het enige dorp hier waar chardonnay aangeplant is. Zowel bij deze Blanc de Blancs als bij de Blancs de Noirs wordt ongeveer 40% reservewijn met opvoeding op tonneaux geassembleerd, om wat meer body en complexiteit te geven. Dosage 7 g/l en, wegens groot succes, 3 jaar sur lattes in plaats van de gebruikelijke 4 jaar.
Vineuze neus met citrus en grapefruit, mirabelletjes, perzik, groene kruiden, rokerigheid; romige aanzet met veel sap en stevige zuurtjes, strak en rechtlijning, citrus, mineraal, kleine bittertjes; afdronk met mineraliteit en saliniteit.

Brut Blanc de Noirs: 100% pinot noir uit Verzenay en Verzy, 6 tot 8 g dosage, 4 jaar rijping. Hier dus ook reservewijn met bescheiden houtopvoeding, net zoals de Blanc de Blancs.
Kalkige mineraliteit; fijne neus van witte kersen, witte perzik, strak en rechtlijnig weer, stevige zuurtjes, amper dosage merkbaar, mondgevoel zoals een zero dosage; afdronk met wat sappigheid en heel zuiver. Mooie champagne.

Brut Nature: 50% chardonnay, 30% pinot noir, 20% pinot meunier uit Grand Cru en Premier Cru percelen, 40% vins de réserve, 6 jaar sur lattes, zero dosage.
Fijne complexe neus met hazelnootjes, kruiden, wat wit steenfruit; droog en rijper, maar moeilijk door de stevige zuren en de extreme strakheid hier; saliniteit en mineraliteit in afdronk.

Grand Cru Millesimé 2012: 60% chardonnay en 40% pinot noir, iets meer Verzy dan Verzenay, 40 tot 50% wordt opgevoed op tonneaux, malolactische gisting van de wijnen op cuve en geen malo bij de wijnen op tonneaux. Dosage 5 g/l, recent gedegorgeerd.
Mooie complexe neus van rijp en gedroogd fruit, wat brioche, boter, bloemetjes, kruiden; schitterend mondgevoel met rijpheid en complexiteit, en tegelijk de strakke rechtlijnige huisstijl, voldoende sappigheid en fruit; lange, droge afdronk met wat kruidigheid en pitfruit. Krachtige en fijne champagne met goede complexiteit.

Grand-Cru Terre de Verzenay: vroeger “Extra Brut Grand Cru” op het etiket, nu dus de nieuwe benaming. 60% pinot noir en 40% chardonnay, ongeveer de helft van de wijn wordt op tonneaux opgevoed.
Finesse in de neus, met geel en klein rood fruit, broodgist en brioche, mooi complex; fris, dartel en verfijnd, met wit pitfruit, citrus, kleine besjes, kruiden. Fijne mineraliteit, mooi mondgevoel, levendig, fris en complex; een lange, minerale en zuivere afdronk. Grote champagne!

We vernemen nog dat er een exclusieve cuvée in de maak is die samengesteld wordt uit de 17 Grand Crus, met druiven van de leden van de Grands Crus d’Exception de Champagne en van het jaar 2017. “Cuvée 17 Grand Crus” wordt enkel in magnum uitgebracht, en zal op de Printemps du Champagne (april 2019) voor het eerst worden voorgesteld. Echt verkrijgbaar zal de wijn pas zijn vanaf 2022. Het etiket wordt nog aangepast, de definitieve naam misschien ook, maar dit prototype stond toch al te blinken tussen alle andere flessen…

 

Lees ook: Thema Champagne: op verkenning in Champagne – deel 2: Côte de Blancs (volgt)


Algemeen besluit bij deel 1 en deel 2:
Het werd een interessante verkenning. Veel geleerd!
Wat het uitgangspunt betreft, bijvoorbeeld. De prijs is een nuttig gegeven, maar voor enkele euro meer heb je veelal een veel betere en interessantere champagne.
Je focust je beter op een bepaalde streek, om zo de verschillen in bodem, ligging, wijnmaker te leren ontdekken. Het “terroir”, dus. Dat is waarschijnlijk beter dan als een gek de verschillende regio’s te willen aandoen. En het geeft een mooi alibi om later nog eens terug te komen om andere ontdekkingen te doen.
Zo lijkt het me interessant om de wijnmakers van de “Grands Crus d’Exception de Champagne” eens te bezoeken. Plannen voor later.
Het was volop de periode van snoei en opbinden. Tijdens een van onze wandelingen door wijngaarden en bossen kregen we een demonstratie van een “travailleur” in de wijngaard. In een mum van tijd snoeide hij een lange scheut kort en met een klein toestelletje was het opbinden zo geklaard. Indrukwekkend. En hoedje af voor de gure arbeidsomstandigheden, in weer en wind.

Ik liep ook met een schema van de snoeimethodes op zak, zodat ik de verschillen tussen de druivensoorten en hun aanplant kon herkennen.
Het meest opvallend was natuurlijk de alomtegenwoordige aanwezigheid van kalk en krijt in alle mogelijke vormen in de bodem, en aan onze schoenen… Geen Champagne zonder kalk of krijt en alle variaties daarop.

Ondanks mijn zoektocht op internet om domeinen te vinden die niet courant verkrijgbaar waren in België, vertellen drie van de vier bezochte domeinen dat er toch een invoerder in ons land is. Soms maar een of enkele cuvées, meestal kleine hoeveelheden.
Eerlijkheidshalve gaat het om:
Champagne J. Charpentier: Carpevino, Divino
Champagne Godmé Sabine: Les bulles d’Anvers
Champagne De La Renaissance: “DY3 Import” zegt Nelly Dhondt. Dat blijkt, na lang zoeken, C. de C. te zijn, waar ik mee in contact was naar aanleiding van de champagnedegustatie in december. Sorry, Thomas en Benjamin, had ik niet gezien. 
Champagne Guy Larmandier: geen invoerder gevonden.

We verbleven in een B&B in Boursault, “Chez Fred”, een aanrader voor wie op zoek is naar een warme ontvangst, zonder grote luxe maar met alle comfort, rustig en toch vrij centraal gelegen om de streek te verkennen.

 

Lees ook: Thema Champagne: op verkenning in Champagne – deel 2: Côte de Blancs (volgt)

Gaia GAJA over klimaatopwarming en wijn maken

GAJA is een van de beroemdste en bekendste wijndomeinen in Italië.
Gaia Gaja, de oudste dochter van Angelo Gaja, staat momenteel mee aan het roer bij dit wijnhuis. Ze is, samen met jongere zus Rossana en broer Giovanni de vijfde generatie wijnmakers van de familie.
Gaia was begin februari te gast op het Feest van de Vlaamse Wijngilde in het ICC te Gent, waar ze een Masterclass gaf over “Viticulture change due to climate change“.

© terlatopiedmont.com

Je kiest een Masterclass toch vooral omwille van de wijnen die geproefd mogen worden. Dus ik was voorbereid op een commercieel praatje en keek al uit tot het moment dat de wijnen zouden geschonken worden.
Maar toen het zover was, was ik volledig in de ban geraakt van het interessante verhaal dat de wijnmaakster bracht. Het was een van de betere Masterclasses die ik al mocht volgen.

Gaja heeft een lange traditie: de overgrootvader van Gaia Gaja heeft in 1859 het domein opgericht in het dorpje Barbaresco, in het hart van de Langhe.
Die streek, Langhe, is belangrijk voor Gaia, meer nog dan de beroemdere namen Barolo en Barbaresco.
Het is aan de specifieke omgevingscondities te wijten dat de wijnen hier zo beroemd en goed kunnen worden.
De moeilijk te bewerken compacte kleigrond, die overheerst in de streek, houdt veel water bij. Door de zonnewarmte verdampt het water, waardoor er een mistige, vochtige atmosfeer ontstaat die zo gunstig is voor de Nebbiolo druif. De naam Nebbiolo verwijst trouwens naar het Latijnse “nebbia”, wat mist betekent.
Dochter Gaia heeft trouwens ook een symbolisch gekozen naam: in de Griekse mythologie staat “Gaia” symbool voor de oermoeder, de godin van de Aarde…

© Wine Folly

Wijnhuis Gaja heeft wijngaarden in Barbaresco, waar het domein is gevestigd, en in Barolo, maar ook in Bolgheri (Toscane), de streek van de “super Tuscans”, en in Montalcino, bakermat van de befaamde Brunello.

Maar de Masterclass ging over klimaatverandering, en hoe men daar bij Gaja mee omgaat.

Sinds enkele jaren staan de wijnmakers inderdaad voor andere uitdagingen dan in het verleden.
Het rijp krijgen van Nebbiolo, een laatrijpende druif, was vroeger in deze Noord-Italiaanse streek een probleem. Daardoor hadden de wijnen een te hoge aciditeit, weinig alcohol, en onrijpe eigenschappen. Tegenwoordig is dat helemaal anders: door de warme zomers vereist het de nodige ingrepen om voldoende zuurtegraad te behouden en om het alcoholgehalte in toom te houden.
En het is niet enkel de opwarming die een rol speelt. Het weer wordt ook meer en meer onvoorspelbaar.
Zo was 2018 het meest gecompliceerde wijnjaar in de geschiedenis in de streek. Het regende ontzettend veel in de zomer: van mei tot half juni kende de streek 24 regendagen.
In 2017 was het net omgekeerd: in het groeiseizoen waren er 84 dagen na elkaar zonder een drupje regen, met soms temperaturen boven de 40°C, en zelfs ’s nachts bleef het regelmatig warmer dan 30°C. Dat zorgde niet enkel voor stress bij de druivenstokken, maar ook bij de wijnmakers.
Alle traditie en kennis die opgebouwd werd door vorige generaties wijnbouwers, blijkt plots volledig bijgesteld te moeten worden.

Foto: © Olaf Leenders (op Facebook)

Bij Gaja pakt men de klimaatverandering aan op een weldoordachte, bijna “holistische” manier.
Ze gaan ervan uit dat een wijngaard een “community of vines” is, een samenleving van wijnstokken, die in goede gezondheid moeten samenleven.
Net zoals een gezonde samenleving van mensen gebaseerd is op
– een gezonde omgeving
– met goed en gezond voedsel
– en een goede interactie met de medebewoners
geldt dat ook voor een wijngaard.
Voor een gezonde omgeving is biodiversiteit belangrijk. Gezond en genoeg voedsel wordt verschaft door verstandige aanplant van gewassen tussen de rijen, en men zorgt er voor een levende bodem door micro-organismen en schimmels de kans te geven zich te ontwikkelen.

Maar, zo gaat Gaia verder, wie al eens door de Langhe heeft gereden, merkt dat de regio net het tegenovergestelde is van biodiversiteit. Door de unieke en traditionele ligging is het een monocultuur van druiven geworden, en dat is al eeuwen zo.
Vogels vliegen geen kilometers ver over eentonige wijngaarden om een boom te vinden om te rusten of te nestelen. En naarmate het warmer en droger wordt, komt er minder en minder divers leven voor in de wijngaarden, waardoor allerlei gewassen, zoals grassen, beginnen af te sterven.

© terlatopiedmont.com

Gaja ging te rade bij verschillende specialisten om oplossingen te bedenken.
Botanisten bekeken de omgeving en adviseerden om meer bomen aan te planten op en rond de wijngaarden.
Entomologen zorgden voor een gunstige omgeving voor nuttige insecten en brachten insecten in de wijngaard die ongedierte gingen bestrijden.
Geologen bekeken de bodem en deden de nodige aanpassingen.
Door het aantrekken van bepaalde wespen werd ook de variatie aan gisten groter, waardoor de spontane fermentatie betrouwbaarder kon verlopen.
Momenteel heeft het bedrijf een team van medewerkers die het klimaat kennen en daarop inspelen.

De grondbemesting is sinds 2004 in eigen handen: ze kopen koemest en brengen daar een populatie wormen in zodat het geheel een levende injectie gezondheid wordt voor de bodem.
Rond bepaalde wijngaarden worden cipressen aangeplant, zodat er vogels aangetrokken worden.
Bijenkorven zorgen voor een goede bevruchting van de bloemen, maar brengt ook meer diversiteit in de gistpopulatie van een wijngaard.

© terlatopiedmont.com

Speciale aandacht gaat naar de aanplant tussen de wijnstokken.
Op bepaalde percelen plant met hoge grassoorten. Die gaat men niet meer maaien, zoals vroeger wel de gewoonte was.
Bij elke maaibeurt gaat het gras zich immers willen herstellen en haalt zo voedingsstoffen en water uit de bodem.
Grootvader zou geschokt zijn als hij zag hoe onze wijngaarden er in de zomer bijstaan“, zegt de wijnmaakster.
Wat men doet is met een roller de hoge halmen plat rollen, zodat ze zowel bescherming bieden tegen de zonnewarmte, maar ook een leefmilieu voor insecten vormen.
In tegenstelling tot wat men vreesde, komt er hierdoor niet meer schimmelvorming voor, maar wordt die juist voorkomen. Ook van schadelijke insecten heeft men minder last. Ze zijn er wel, maar ze blijven in het gras en gaan niet meer de druiven aantasten.

Andere wijngaarden bleken te veel energie te hebben. De druiven gingen woekeren en moesten streng gesnoeid worden. Daar plant men nu graan tussen de rijen.
Dat kan ten eerste geoogst worden, maar de halmen geven ook een dikke laag bodembedekking.

Nog andere wijngaarden krijgen mosterdzaad aangeplant. Dit werkt als een soort natuurlijke bodemontsmetting, zodat nematoden (minuscule rondwormen die plantenziekten veroorzaken) worden bestreden.

Bij Gaia wordt er ook minder en minder gesnoeid. Nochtans zijn de wijnbladeren de “zonnepanelen” van de wijndruif. Meer bladeren, meer zon, meer suiker, meer alcohol…
Traditioneel groeien de Nebbiolostokken in Langhe tot op een hoogte van twee meter. Dat was vroeger nodig om de druiven rijp te krijgen: ze moesten veel zon kunnen zien.
Gaia bracht de hoogte van de stokken geleidelijk terug tot 1,5 meter, en nu zelfs tot 1 meter.
In plaats van te snoeien legt met de bovenste ranken om en vlecht ze rond elkaar. Daardoor wordt de plant beperkt in het aanmaken van nieuwe scheuten, en zal de energie gestoken worden in het rijpen van de druiven.

Er mocht natuurlijk ook geproefd worden. 

De wijnen werden perfect en vlot geserveerd, dat mag ook wel eens gezegd worden.
Maar wat Gaia zei over het proeven van Nebbiolo, daar heb ik enige bedenkingen bij. Volgens de wijnmaakster kan je de echte karakter van een Nebbiolowijn pas ervaren als je de wijn doorslikt. In de mond blijven vooral de lichtere smaakcomponenten de overhand nemen, de structuur en de kracht zou je pas kunnen proeven als de wijn door de keel glijdt. Ik zie het al gebeuren op een proeverij van enkele tientallen Nebbiolowijnen…
Gelukkig zijn er hier spuwbekertjes uitgedeeld en mogen we ons beperken tot de vier wijnen die Gaia Gaja meebracht.

GAJA Ca’ Marcanda Magari 2016 –  Bolgheri DOP
60% Cabernet Franc, 30% Cabernet Sauvignon, 10% Petit Verdot, op leisteen en kalk, wijngaard dicht bij de bergen. Vroeger zat er ook wat Merlot bij, maar die druif presteert niet meer zoals gewenst.
Herkenbaar Cab Franc met wat vegetale aroma’s, zwarte bessen en specerijen. Soepel met opvallend zachte tanninestructuur, zwart fruit en goede zuren. Wat alcohol en herbaal in afdronk.

GAJA Dagromis 2015 – Barolo DOP
Deze Barolo komt van de jongere druiven van de twee wijngaarden die Gaja in Barolo heeft.
Floraal, kruidig, klein rood fruit, verfijnd in aanzet, stevige maar rondere tannines naar het einde toe, wat aardsheid ook. Mooie wijn.

GAJA Barbaresco 2015 – Barbaresco DOP
Deze komt uit drie wijngaarden in Barbaresco, vroeger de “tweederangswijn”, nu volledig opgewaardeerd.
Mooie vineuze neus met roosjes, viooltjes, mineraliteit, donker rood fruit, tabak. Licht en fijn in aanzet, met citrus en grapefruitzuurtjes, daarna donker tot zwart fruit. Korrelige, verweven tannines. Mooi, stevig en edel mondgevoel. Lange afdronk. Heel mooie wijn.

GAJA Conteisa 2014 – Barolo DOP
2014 was niet het gemakkelijkste jaar in Barolo, door de warme winter en lente en de extreem koude en natte juni en zomer.
Gedroogd zwart fruit, zwart bessen, rokerigheid, tabak en gedroogde bloemetjes. Stevige en complexe wijn met fijne tannines die wel iets drogend zijn. Lange afdronk met ferme tannines nog. Groot.

Dit was, zoals ik al zei, een van de interessantste Masterclasses die ik al mocht meemaken.
Ook de commentaren van andere wijnliefhebbers aanwezig waren ronduit lovend. Lees misschien het kort verslagje van Kaat eens op Gramolere, ze was nadien ook op de Masterclass van Stéphane Derenoncourt.
Het mag duidelijk zijn dat de opwarming van de aarde een uitdaging is. Niet alleen voor de wijnmakers, trouwens.
We hoorden Gaia zeggen dat de aloude tradities niet meer gelden, dat er nieuwe richtingen moeten gezocht worden.
Doordachte ingrepen en moeilijke keuzes moeten gemaakt worden, samen met noodzakelijke investeringen en een open geest voor wat nodig is. Hetzelfde blijven doen als vroeger en hopen dat het wel goed komt is geen optie meer.

Themamaand Champagne: de champagne-degustatie

Het woord “interessant” lijkt wel uitgevonden voor de themadegustaties die we al jaren op onregelmatige tijdstippen met Anne-Sophie, Nathalie, Huguette, Gianluca en Steven mogen meemaken.
De vorige artikels op deze blog, “Themamaand champagne”,  waren met voorbedachten rade: het thema van de degustatie was ideaal gekozen om het jaar af te sluiten: Champagne!

Het principe blijft ongewijzigd: “bring your own bottle(s)”, en presenteer ze op het moment dat daarvoor geschikt lijkt.
De champagnes gaan, op enkele na, kort in karaf om de anonimiseren. De Zalto Universal glazen lijken niet ideaal om de pareling te beoordelen: vele champagnes lijken wel stille wijn geworden na korte karafferen en in de brede glazen. Om aroma en smaak te beoordelen zijn ze dan natuurlijk weer wel top.

Voor mijn eigen selectie, na maanden wikken en wegen, heb ik me laten adviseren. Ik heb ineens hoog gemikt, want de proevers verdienen dat. Ik vroeg raad aan Vicky Corbeels en Kristel Balcaen, twee Wine Ladies of the Year (Vicky in 2015, Kristel in 2018), en allebei finalist Champagne Ambassador 2018, waarbij Vicky tweede eindigde en Kristel won!
Ik kreeg van beide dames een uitgebreid antwoord met heel veel nuttige tips. Waarvoor nogmaals dank!

1- Champagne Ulysse Colin “Les Maillons” Blanc de Blancs Extra Brut (GdT)

Een 100% pinot noir van champagnehuis Ulysse Colin dat in Cogny gevestigd is, net op de grens van de Côte de Blancs. Deze cuvée “Les Maillons” komt echter uit een meer zuidelijk gelegen single vineyard in het dorpje Barbonne-Fayel, in de Côte Sézanne regio. Op de Les Maillons wijngaard van 6 ha heeft Ulysse Colin 2,5 ha in bezit waarop oude stokken pinot noir groeien op een kleikalkbodem met een hoog gehalte aan ijzer.
Deze Extra Brut kreeg geen dosage, ligt 4 jaar sur lattes, en deze fles werd gedegorgeerd in 2015.

Vrij donkere kleur, bleekgeel met een tintje richting oranje. Intense neus van gedroogde vruchten, geroosterd brood, marsepein, nootjes. Rijp en complex, licht oxidatief. Klein rood fruit, later appeltjes en kruiden. Fris in aanzet, met citrus en pompelmoes. Verrassend fris vergeleken met wat de neus zou doen vermoeden. Strakke structuur door mooie zuurtjes. ook hier amandel en marsepein. Talmend lange afdronk met terugkerend rode vruchtjes en een klein bittertje. 
Schitterende opener.

2- Champagne Billecart-Salmon Brut Réserve (T.)

Geschonken door Trésor, nieuw in ons groepje, maar hopelijk niet eenmalig. 23 jaar en al WEST 3, chapeau!
Billecart-Salmon is een oud, traditioneel champagnehuis dat werd opgericht in 1818 en nog deels in handen is van dezelfde familie. Het ligt in Mareuil-sur-Aÿ in de Marnevallei. De 100 ha wijngaard in eigen bezit worden aangevuld met aangekochte druiven van 300 ha uit 40 overige dorpen.
Deze Brut Réserve is geassembleerd uit 30% pinot noir uit de Montagne de Reims eb de Grande Vallée de la Marne, 30% chardonnay uit verschillende cru’d van de Marne en 40% meunier uit de Vallée de la Marne en de Côteaux Sud d’ Epernay.
Dosage van 8 g/l, malolactische omzetting, 50% reservewijn, 30 maanden rijping.

Licht strogeel. Nog gesloten in de neus, met citrus, gist, rokerigheid, mineraal. Primair fruit en floraal.
Bittertjes en bruisend in aanzet, met wat rood fruit, koekkruiden. Strakke structuur. 

3- Champagne Fleury “B de N” Blanc de Noirs Brut (MR)

Kristel Balcaen tipt me deze producent, en zet deze wijn ook in haar Masterclass die ze recent bij WineWise in Antwerpen gaf.
Fleury is de pionier van de biodynamiek in de Champagne.
Het is Jean-Pierre Fleury die in 1989 radicaal beslist om de conversie naar biodynamische land- en wijnbouw te doen en de filosofie van Rudolf Steiner te volgen.
Vandaag maakt Jean-Sebastien Fleury de champagnes volgens dezelfde principes.
Het bedrijf van 15 ha ligt in Coutheron in de Côte de Bar, het meest zuidelijk gelegen gebied van de Champagne (Aube).
Deze Blanc de Noirs is 100% pinot noir, germaakt met 70% wijnen van jaargang 2011 en 30% reservewijn. 30% ligt op hout, dosage van 5,5 g/l (9 g/ l volgens andere bronnen, maar dat hebben we niet geproefd), en ligt 4 jaar sur lattes.

Licht strogeel met klein oranje tintje. iets grotere belletjes. Delicate neus van rood fruit, gistig, bloemetjes, rozijntjes. Ook nog gesloten momenteel. 
Droog en strak in aanzet, boeiend gebalanceerd, met veel wit fruit, kruiden, romig. Mooi gestructureerde wijn.
Afdronk met wit fruit, gist, ziltigheid. Ik vind dit heel mooi!

4- Champagne Dhondt-Grellet “Les Terres Fines” (SvdW)

Eric Dhondt en Edith Grellet besluiten in 1986 om niet langer hun druiven aan négociants te verkopen maar om hun eigen champagnes te maken. Ze hebben wijngaarden in Cuis en Cramant, met voornamelijk chardonnay.
Hun zoon Adrien Dhondt maakt deel uit van de nieuwe geneeratie wijnbouwers, die in het kielzog van Anselme Selosse de focus leggen op de wijngaard. Dhondt-Grellet maakt vooral Blanc de Blancs, zoals deze “Terres Fines” die afkomstig is van Premier Cru wijngaarden in Cuis (Côte de Blancs). Het is een assemblage van 70% 2014 wijnen en 30% “réserve perpetuele”, een complexe blend van reservewijnen van 30 verschillende jaargangen waarin de oudste wijn van 1986 dateert.
Dosage 2 g/l, 22 mand sur lattes.

Licht strogeel. Gistig en aards in de neus, groene tonen: chardonnay?, nootjes, pinda, zolderappeltjes. 
Bruisend en strak en droog op de tong. Rechtlijning door hoge aciditeit. Drogende tannines, vineus. Ziltige lange power-afdronk. Champagne in een pure, strakke stijl die naar nog een glas doet verlangen. Heerlijk!

5- Champagne Fallet-Prévostat Granc Cru Blanc de Blancs Brut (hier onder etiket Fallet-Gourron) (MR)

Ik zet tegen de vorige fijne en strakke champagne zijn tegenhanger, ook uit de Côte de Blancs, van het iconische huis Fallet-Prévostat.
Deze Brut krijgt 6 g/l dosage en ligt 8 jaar op de droesem. Dégorgement a la volée hier, naargelang de vraag.
De oude wijnmakers bottelen onder verschillende etiketten (Fallet-Prévostat, Fallet-Crouzet en Fallet-Gouron), het heeft iets te maken met de dochters maar de juiste toedracht is me niet helemaal bekend. In elk geval is het steeds dezelfde wijn, gedoseerd als Brut Nature (0 g/l), Extra Brut (4 g/l) of deze Brut (6 g/l).
Deze wijn als nostalgisch eerbetoon aan de traditionele wijnmakers die geen overnemers vinden en dus noodgedwongen moeten stoppen met wijn maken.

Donker strogeel, fel schuimend eerst, later fijne pareling (niet gekaraffeerd).
Evolutief en oxidatief, met hout en lactische toets. Gistig, brood, honing, abrikoos, kers, gedroogd fruit, wat aards ook. Complex, rijp en breed in de mond, met een beetje merkbare dosage. Geel sappig fruit. Mooie gebalde structuur en een lange afdronk. Schitterende rijpe champagne.

6- Champagne Hugues Godmé Blanc de Noirs Grand Cru (MR)

Deze producent werd me ingefluisterd door Vicky Corbeels. “Omwille van de knappe kwaliteit en omwille van het verhaal dat er achter zit”, schrijft ze me.
In 2015 splitst champagnehuis Godmé Père et Fils zich in twee. De dochter blijft op traditionele manier verder werken, zoon Hugues Godmé kiest resoluut voor biodynamiek en gaat voor topkwaliteit. Vanuit Verzenay, op de noordelijke flank van de Montagne de Reims, bewerkt hij 40 perceeltjes verdeeld over 4 gemeenten.
Deze 100% pinot noir is een Grand Cru geassembleerd uit jaargang 2016 (60%), 2011 (15%), 2010 (10%) en 2009 (15%). 70% ligt op hout, 30% ondergaat malo, 60 maanden sur lattes.

Licht strogeel met tintje oranje, fijn parelend.
Delicaat in de neus, fijn wit fruit, gisten, appeltjes, nootjes.
Veel indrukken op de tong, wit fruit en bosappeltjes, nootjes, pepertje, kruidigheid. Strakke en droge structuur, mineraal krijtachtig, ziltig.
Droge, strakke afdronk.
Een heel pure stijl van champagne. Een van mijn favorieten.

7- Champagne Bertemès Extra Brut Trepail 2010 (SvdW)

“Champagne Bertemès: heel goeie kwaliteit, zeker als je de prijs mee in rekening brengt”, schrijft Vicky Corbeels me ook nog.
Op de Masterclass onlangs stond de Extra Brut Permier Cru Trepail.
Ik speelde de info voorzichtig door aan SvdW, die deze wijn zelf verdeelt. Hij brengt deze Millésimé 2010 mee, gemaakt van 100% chardonay uit Trepail, een Premier Cru gemeente op de zuid-oostelijke flank van de Montagne de Reims. Opgevoed op inox, geen hout, geen malo, 6 g/l dosage.

Donker strogeel, aanhoudende fijne pareling. Vineuse neus met gisten, broodkruim, toast, rijpe en gedroogde vruchten, specerijen, kerrie. 
Strak in aanzet, koel wit fruit, munt. Hoog in zuurtjes, met mineraliteit en wat gist, ook in afdronk. 
Een heel complete champagne, heel mooi.

8- Champagne Dhondt-Grellet Vieilles Vignes Sélectionées 2011 (SvdW)

Nog een wijn met jaartalvermelding, weer een van Dhondt-Grellet (zie wijn 4). Selectie van de oudste wijnstokken (55 jaar), 100% Chardonnay en 100 % uit de Premier Cru gemeente Cuis. Gisting op inox kuipen, volledige malolactaatgisting, ongeveer 5 jaar sur lattes, dosage 2.4 g/l.

Ferme pareling, donker strogeel.
Veel koolzuur in de neus. Bescheiden, ingetogen, brooddeeg, fijne kruiden, complexe autolyse.
Complexiteit en finesse in de mond! Citruszuurtjes, kruidig, romig en lactisch. Lange afdronk met veel steenfruit.
Voor mij een van de toppers van de avond.

9- Champagne Benoit Dehu “Cuvée de la Rue des Noyers” Brut Nature (V15) (GdT)

Als (bijna) afsluiter een rosé champagne Brut Nature uit de Vallée de la Marne, 100% meunier uit een enkel perceeltje waar vroeger notenbomen groeiden. Biodynamisch, 100% jus de goutte (sap verkregen zonder persen), de basiswijn ligt 10 maanden op de fijne droesem alvorens de tweede gisting plaatsvindt. Geen dosage. “V15” op het achteretiket staat voor jaargang 2015.

Lichte rosékleur, fijne pareling.
Cuberdons, kersen, viooltjes, roosjes, bloedappelsien, zure kersen. Na een tijdje ook wat medicinaal. Boeiende neus.
Strak in de zuurtjes, met kruidigigheid, perpertje en rood fruit. Wat tegenstribbelend in afdronk. Complexe grote roséchampagne. 

10- Champagne Krug Grande Cuvée Brut “166ème édition” (GdT)

Aan de hand van een ID nummer op het etiket vertelt de website van champagnehuis Krug alle details over deze wijn.
Champagneproducent Krug staat er om bekend om heel veel verschillende wijnen te assembleren in elke cuvée. Zelfs in deze “basiscuvée” (de aanhalingstekens zijn niet zonder reden, zoek eens de prijs op van een fles Grande Cuvée…) worden 140 wijnen van 13 verschillende jaren gemengd om tot de specifieke “Krug” smaak te komen. De oudste wijn in deze blend dateert van 1996, de jongste van 2010. 45% pinot noir, 39% chardonnay en 16% meunier, 7 jaar sur lattes, over dosage wordt niets meegedeeld. Krug is een van de enige champagnehuizen die de stille wijn laat rijpen op eik.

Licht goudgeel, ferme pareling.
Gisten, gedroogd fruit, gebrande suiker, hazelnoot, wat groene tonen, cacao. Veel impressies, heel mooie neus!
Pompelmoes en strakke citrus in eerste aanzet. Ziltig en kruidig, met een stevige zuurstructuur. Afdronk met wit fruit en pompelmoesschilletjes.
Strakke, rechtlijnige, complexe champagne. Groots!
De wijn staat al van gisteren open (de gastvrouw en -heer hadden een feestje), maar presteert dus nog opperbest.

 

Ik heb heel veel bijgeleerd (alweer) op deze schitterende degustatie.
De trend om meer en meer informatie op het achteretiket van de champagnefles te vermelden is lovenswaardig: datum van botteling, datum van dégorgement, het draagt allemaal bij om de wijn op een goede manier te kunnen beoordelen. Dat ik mezelf een maandje ondergedompeld had in het thema, én dan nog een interessante Masterclass kon bijwonen, hielp natuurlijk ook.

Na de reeks champagnes kunnen we nog wat proeven van enkele toppers die nog open stonden van de dag voordien. Ook dat was niet min. Ik ben onder de indruk van een Ribera Sacra “Lousas” 2016 van Envìnate, een kleine verticale van Ridge Geyserville (Alexander Valley AVA, Sonoma USA), waarbij de 2016 naast de 2015 “Geyserville 50th Vintage” en de 2014 stond. Stuk voor stuk donker, geconcentreerd, erg Nieuwe Wereld maar tegelijk heel fris en complex. De Brovia Barolo “Unio” 2014 is ontroerend in zijn delicaatheid en evenwicht, en toch stevig gestructureerd. En dan de iconische Vin de Constance 2012 van Klein Constantia: wat een grote wijn in al zijn complexheid is dat!

Het obligate maar niet minder gemeende woordje van dank: uiteraard aan Gianluca en Anne-Sophie voor de warme ontvangst en het perfecte verzorging! Nathalie, Steven, Huguette en Trésor, omdat het zo plezant, ongedwongen en warm was.
Tenslotte nog een extra woordje van dank voor Thomas Colart van C. de Champagne die bijna hemel en aarde verzette om mij een flesje champagne te kunnen bezorgen…

 

Themamaand Champagne – deel 4: de rol van belletjes in champagne

Welke invloed hebben de bubbeltjes en de mousse in champagne op de smaak en het aroma?
En hoe ontstaan die belletjes eigenlijk? Wat gebeurt er als ze langzaam naar de oppervlakte stijgen?
De Franse wetenschapper Gérard Liger-Belair maakt er, samen met zijn collega’s van de Université de Reims Champagne-Ardenne zijn levenswerk van.
Hij schreef ettelijke wetenschappelijke artikels en een fraai geïllustreerd boek: “Uncorked: The Science of Champagne“.

Gérard Liger-Belair. Photo © by Emmanuel Goulet.

Even een paar wetenswaardigheden op een rijtje: in een gemiddeld glas champagne kunnen 20 miljoen belletjes opborrelen.
Maar in een gesloten fles zijn er geen bubbels te bekennen. Door de tweede gisting op fles ontstaat er om en bij de negen gram CO2 in een gewone fles van 75 cl. 80% hiervan gaat onmiddellijk verloren bij het knallen van de kurk, en dat komt neer op zo’n vijf liter gas dat moet ontsnappen, of ongeveer zes keer het volume van de wijn.
In je glas champagne ontstaan elke seconde 400 belletjes, die naar het oppervlakte opstijgen.

De Fransen geven de voorkeur aan het woord ‘effervescence‘ om de bubbels in champagne te beschrijven omdat ze daarmee de juiste connotatie van beweging en levendigheid, maar ook intensiteit en vreugde willen uitdrukken.
Voor een wetenschapper verwijst effervescence alleen naar de vorming van de bubbels en niet naar de mousse die volgt.

Hoe ontstaan de gasbelletjes?

Vanuit een strikt chemisch standpunt zijn champagne en mousserende wijnen multicomponent hydro-alcoholische oplossingen oververzadigd met CO2 gasmoleculen.
Champagne en mousserende wijnen bezitten ook honderden oppervlakteactieve stoffen, waarvan sommige organoleptisch interessant zijn.
Zodra een fles champagne wordt ontkurkt is de geleidelijke vrijlating van de opgeloste CO2 gasmoleculen verantwoordelijk voor belletjesvorming, of het bruisproces van de schuimwijn.
We weten al dat uit een typische champagnefles vijf liter CO2 moet ontsnappen. Om een idee te krijgen van hoeveel belletjes dit kan produceren, delen we het volume CO2 door het gemiddelde volume van een typisch belletje met een diameter van 0,5 mm. De berekening geeft het enorm aantal van 108, of honderd miljoen. Dit grote aantal bubbeltjes zorgt ook voor een uitwisselingsoppervlak van geuren en smaken van 80 m2!

Time sequence (from left to right) showing a bubble nucleation site at the bottom of a flute poured with champagne blowing bubbles through different and well-established bubbling regimes (bar = 1 mm). (Photographs by Gerard Liger-Belair.) ©


Het opbruisen van bubbeltjes is afhankelijk van de aanwezigheid van kleine microscopische onzuiverheden in je glas. Kleine buisvormige vezeltjes van cellulose blijven achter na het schoonmaken en drogen van een glas. Deze vezeltjes hebben een holle structuur en zijn rond de 100 micrometer lang. Beide voorwaarden zijn nodig om als activator van gasbelletjes te kunnen fungeren.

Wat al meteen een fabeltje uit de wereld helpt: het zijn niet de onregelmatigheden in het glas zelf die belletjesvorming veroorzaken. Er is namelijk een minimum lengte en een zekere (holle) structuur van de onzuiverheid nodig, wat de kristalstructuur van glas niet bezit.
Liger-Belair reinigde wijnglazen met een krachtig zuur om alle stofdeeltjes of vezels te verwijderen en vulde ze vervolgens met champagne. In zo’n perfect schoon glas verschenen geen bubbels. Het leek op een stille wijn, waaruit de opgeloste kooldioxide zoals gewoonlijk ontsnapte, maar bijna onmerkbaar, zonder het bruisen aan het oppervlak van de wijn.
Er bestaan champagneglazen met een geëtste, gegraveerde of gelaserde “onzuiverheid” die wel de vereiste grootte en structuur hebben om een mooie trein van pareltjes te doen ontstaan. De invloed daarvan onderzocht Liger-Belair ook (zie verderop in dit artikel).

De lucht die in het holle cellulosevezeltje zit vormt een bijkomende voorwaarde om tot de vorming van belletjes te kunnen komen. Aan de oppervlakte van het kleine luchtbelletje in het holle buisje ontstaan de gasbelletjes: gas bouwt zich op in de vezels totdat de oppervlaktespanning, viscositeit en druk precies goed zijn en de vezel belletjes begint te “lekken”, en dit met de regelmaat van de klok. Gemiddeld worden 15 bellen per seconde vrijgegeven van elk vezeltje. Elk vezeltje lost de bubbeltjes aan zijn eigen frequentie: Gérard Liger-Belair vond er die 1 belletje per seconde vrijzetten terwijl op andere plaatsen in hetzelfde glas 30 belletjes per seconden worden gelanceerd.

Het kleine belletje dat ontstaat stijgt door de vloeistofdruk en het drijfvermogen naar boven, en neemt onderweg meer CO2 uit de champagne in zich op. De belletjes worden dus groter bij het opstijgen! Waardoor ze nog sneller gaan stijgen…
De oppervlakte van een gasbelletje bestaat uit een laagje oppervlakteactieve stof, met eiwit en glycoproteïne. Naarmate het gasbelletje dus groter wordt, kunnen er meer van deze oppervlaktestoffen mee naar boven worden genomen.
Uiteindelijk komen de belletjes aan het oppervlak van de vloeistof. Daar blijven ze drijven, net zoals een ijsberg met het grootste deel van de gasbel onder de vloeistof.

De dunne vloeistoffilm die zich rond het gasbelletje bevindt barst uit elkaar als het belletje langzaam naar de rand van het glas beweegt. Bij het uiteenspatten wordt een klein straaltje vloeistof (champagne dus) met hoge snelheid (enkele meters per seconde) de lucht in gesproeid. Vanwege zijn eigen snelheid wordt deze opwaartse vloeistofstraal onstabiel en breekt in kleine druppels (jet drops). Vermits elke seconde honderden bubbels aan de oppervlakte barsten, is het vrije oppervlak van een glas champagne bezaaid met honderden van deze kegelvormige vloeistofstructuurtjes, helaas te kortstondig van duur om geobserveerd worden met het blote oog.
We kunnen ze echter wel op een andere manier waarnemen. Door het injecteren van wijn in kleine druppeltjes boven het oppervlak van een champagneglas worden de aroma’s intenser gewaargeworden. Net als bij een aerosol worden de druppeltjes wijn in onze neus verstoven als we aan het glas ruiken.
Op die manier fungeert de doorlopende paternoster van stijgende en exploderende bubbels als een continue lift van de aroma’s uit een glas champagne.

Bubbels in wijn zijn er dus niet alleen voor de show. Hun effect is aangenaam waarneembaar in de mond, een fenomeen dat werd toegeschreven aan het fysieke barsten van de bubbels maar ook kan worden bekeken als een biochemisch effect. Wanneer je een slok neemt van een mousserende drank diffundeert een beetje koolstofdioxide in de cellen van je tong, waar het bepaalde zenuwuiteinden activeert en een scherpe tinteling produceert. De tactiele sensatie maakt een groot deel uit van het genot van het mondgevoel van elke sprankelende drank, zeker als het gaat om de bruisende streling van een mooie champagne.
Naast de sensorische tinteling en de mild zurige smaak van de opgeloste koolstofdioxide-bubbels versterken de belletjes ook andere smaakstoffen. Terwijl ze zich op de bodem van een glas vormen en naar de oppervlakte stijgen, creëren ze stromingen in de wijn die de vloeistof in het glas laten circuleren. Wanneer ze aan de oppervlakte komen en barsten, lanceren ze kleine aromatische pluimen van wijnmist in de lucht boven het glas. Dit draagt ​​minstens zo veel bij aan de zintuiglijke effect van schuimwijn als de smaak van koolzuur. Sommige andere wijnen die niet duidelijk sprankelend zijn, zoals veel Vinhos Verdes en jonge rieslings, bevatten ook genoeg opgeloste kooldioxide om het aromatische impact ervan te versterken.

De fysica van de opstijgende champagnebubbeltjes

Champagneliefhebbers zullen ongetwijfeld aandacht besteden aan de continue stroom van opstijgende bubbels, vaak zelfs voor het ruiken en proeven van de wijn. Die belletjes zijn inderdaad visueel aantrekkelijk, maar in het geval van champagne stijgt hun rol ver uit boven het louter esthetische aspect.

De verplaatsing van een object in een stilstaande vloeistof brengt beweging in de nabije vloeistoflagen.
Champagnebubbels vormen geen uitzondering op deze regel en gedragen zich als objecten in beweging.
Viskeuze effecten zorgen voor een onderdruk onderaan de gasbel, waardoor vloeistofmoleculen eromheen aangetrokken worden en er vloeistof naar het bovenoppervlak wordt gesleept. De gasbelletjes zelf bewegen ongeveer 10 keer sneller dan de omliggende vloeistof. Bijgevolg bewegen bellen en hun naburige vloeistof opwaarts langs de middellijn van het glas. Omdat de belletjesvorming continu is en omdat een glas champagne een opgesloten vat is, veroorzaakt deze constante opwaartse opstijging van vloeistof onvermijdelijk ook een rotatiestroom.

Vetzuren en andere aromatische verbindingen in koolzuurhoudende dranken werken als oppervlakteactieve stoffen, dus ze hechten zich aan de stijgende bubbels en de moleculen concentreren zich op het oppervlak van de drank.

Het enorme aantal belletjes dat vrijkomt uit de talrijke kiemplaatsen in een typisch champagneglas (in de orde van enkele honderden belletjes per seconde) is daarom in staat om de hele vloeistof in het glas in beweging te zetten. Opstijgende  bellen werken als wervelende bewegingsgeneratoren in een champagneglas.
De stabiliteit van stromingspatronen werd onderzocht in flûtes met en zonder kunstmatige gravering. Zowel de gravering als de vorm van het glas bleken de kinetiek en de stabiliteit  van de mengstroom in de glazen sterk te beïnvloeden.
In het gegraveerde glas vormt de stijgende bellenkolom twee grote en stabiele wervels die zeker vijftien minuten na het inschenken kunnen aanhouden. In tegenstelling tot de niet gegraveerde glazen zijn de convectiestromen in de gegraveerde flûtes zeer stabiel. De belangrijkste reden is dat de opstijgende vloeistofstroom die ontstaat uit een centrale bellenkolom de vloeistofstroom van enkele willekeurige bellenbanen in het glas ruimschoots overtreft. De belangrijkste convectiestroom worden afgedwongen door het  intense bruisen vanaf de artificiële centrale gravering. Bovendien zorgt de gegraveerde champagneflûte dat heel de champagnemassa homogeen en met hoge vloeistofsnelheden wordt gemengd.

The flow patterns induced by ascending bubbles within a glass. Photo courtesy of Gerard Liger-Belair, Fabien Beaumont, Guillaume Polidori, and the University of Reims Champagne-Ardenne. ©

 

Coupe of flûte?

Het belangrijkste verschil in vloeistofstromen tussen brede (champagnecoupes) en langwerpige glazen (champagneflûte) is de afstand die de belletjes moeten afleggen. Er is een duidelijk verband tussen de beweging van de belletjes naar de rand van het glas en de snelheid van de wervelstroom onder het oppervlak. Een snellere stroming onder het oppervlak drijft de bellen verder naar de rand. Er bestaat ook een relatie tussen het aroma dat uit het champagne-oppervlak ontsnapt door de talloze druppeltjes die vrijkomen door barstende bubbels.

De bewegingsenergie van de bubbel op het moment van de botsing met het vloeistofoppervlak heeft een grote invloed op de zijdelingse snelheid van de bubbel. In het geval van een breed glas verhindert de korte stijgafstand een voldoende bewegingsenergie om een ​​bel helemaal de rand van het glas te laten bereiken voordat deze barst. De beperkte wervelende beweging en de korte levensduur van de bellen betekenen dat hun oppervlaktebeweging beperkt is in een eerder klein gebied van het oppervlak. In een champagnecoupe neemt slechts ongeveer de helft van het oppervlak deel aan het mengproces onder het vloeistofoppervlak en aan de druppelproductie boven de vloeistof. In het geval van een fluitglas echter is kinetische energie van de bellen die oppervlak bereiken voldoende groot om ze de glasrand te laten bereiken en is dus het gehele vloeistofoppervlak betrokken bij het aromaproces.

De stromingen onder het vloeistofoppervlak in een flûte dragen de bellen die uit het midden van het oppervlak komen naar de glasrand over een afstand van ongeveer 2,5 centimeter, terwijl in een champagnecoupe de belletjes slechts  1 centimeter ver geraken.

In een flûte concentreert de smalle opening sterk het vrijgekomen CO2, waardoor dat de neus kan irriteren. We hebben immers pijnreceptoren voor een hoog CO2-gehalte en de bubbels uit een flûte kunnen die activeren en zo de aroma’s en smaak beïnvloeden. Een coupe daarentegen zal het effect van de CO2 op de neus verdunnen, maar zal ook het vermogen van de bubbels om smaken en geuren naar de oppervlakte te brengen verminderen.
Er is een trend om champagne te serveren in conventionele wijnglazen, maar Gérard probeert tegenwoordig het perfecte champagneglas te ontwerpen dat op een perfecte manier de bubbels creëert, maar dat er nog steeds feestelijk genoeg uitziet om champagne in te serveren.

 

Kleine belletjes of grote bubbels?

Omdat champagneproevers zich vaak zorgen maken over de grootte van de bubbels die in de wijn worden gevormd (er wordt beweerd dat hoe kleiner de bubbels zijn, hoe beter de champagne is), werd veel aandacht besteed aan het meten van de gemiddelde grootte van opstijgende bubbels. Eigenlijk is de uiteindelijke gemiddelde grootte van de opstijgende belletjes het resultaat van een combinatie van hun groeisnelheid en hun stijgsnelheid. Recente berekeningen, gebaseerd op massaoverdrachtsvergelijkingen koppelden de uiteindelijke gemiddelde bubbelgrootte aan verschillende fysisch-chemische en geometrische parameters.
Een ervan is de vloeistofdichtheid. Maar die is voor elke champagne nagenoeg gelijk. De grootte van belletjes wordt eerder bepaald door de afgelegde afstand, de vloeistoftemperatuur,de zwaartekrachtversnelling, de omgevingsdruk en het koolstofdioxidegehalte.

Hoe langer de afgelegde afstand, hoe groter de bubbelgrootte. Deze afhankelijkheid van de belletjesgrootte van de afgelegde afstand door de vloeistof betekent dat de gemiddelde bubbelafmeting aan het champagneoppervlak varieert van glas tot glas. In een smalle fluitglas is het niveau van de champagne ongeveer driemaal zo hoog als in een typische champagnecoupe. Daarom zal de gemiddelde belletjesdiameter in de flûte groter zijn dan die in de coupe. De belletjes die ongeveer drie keer groter in volume in het fluitvormig glas.

De temperatuurafhankelijkheid van de bellengrootte is vrij zwak. Verhoging van de temperatuur van de vloeistof met 10°C (laten we zeggen van 5°C naar 15°C, wat ongeveer het bereik is van de proeftemperatuur van champagne) zorgt ervoor dat bellen slechts ongeveer 5-6% in diameter groeien.

De zwaartekrachtversnelling, die de drijvende kracht is achter de stijging van de belletjes (door drijfvermogen) speelt ook een vrij belangrijke rol in de uiteindelijke bellengrootte. Op de maan, waar de zwaartekracht ongeveer 1/6 van de zwaartekracht op aarde is, zou de gemiddelde bellengrootte met een factor 3 toenemen (bellen met een bijna 50% grotere diameter en daarom meer dan 3 keer groter in volume).

De druk in de stijgende luchtbel is gelijk aan de omgevingsluchtdruk. Gewoonlijk is deze druk op zeeniveau gelijk aan 1 atm. Het verlagen van de atmosferische druk tot slechts 0,3 atm (bijvoorbeeld op de top van Mount Everest) zou de gemiddelde bellendiameter met ongeveer 55% verhogen (en dus met een factor van bijna 4 in volume).

Het koolstofdioxidegehalte van de vloeistof beïnvloedt ook de uiteindelijke gemiddelde bellengrootte. Dit is de belangrijkste reden waarom belletjes in bier aanzienlijk kleiner zijn dan belletjes in champagne en schuimwijn. Het kooldioxidegehalte in bieren varieert van ongeveer 4 g/l tot 7 g/l, terwijl het kooldioxidegehalte in champagne kan variëren van 10 g/l tot 12 g/l. Dat wil zeggen ongeveer 2 keer hoger in champagne dan in bier. Het verminderen van het koolstofdioxidegehalte met een factor 2 zou de theoretische gemiddelde bellengrootte met ongeveer 40% verlagen (wat dus leidt tot bellen die bijna 5 keer kleiner zijn in volume).
Bovendien ontsnappen CO2-moleculen na het uitschenken van champagne in het glas geleidelijk uit de vloeistof. Daardoor neemt het gehalte aan opgeloste kooldioxide progressief af. Naarmate de tijd vordert neemt dus de gemiddelde bellengrootte aan het vloeistofoppervlak progressief af.
oudere champagnes hebben ook kleinere belletjes: in de loop van de jaren is er wat druk uit de fles verdwenen en is er dus minder COdruk overgebleven.

Anne Krebiehl MW beweert in The World of Fine Wine ook dat champagne die malolactische vergisting heeft ondergaan fijnere belletjes zou hebben dan wijnen die geen malo kregen.

Een groep wetenschappers van het Institute of Vine and Wine Sciences (University of La Rioja) onderzochten nog meer stoffen die een invloed hebben op de schuimvorming van wijnen.
Ze vonden dat sommige verbindingen relevanterlijken dan andere om de schuimeigenschappen te verklaren.
Hoewel soms tegenstrijdige resultaten zijn verkregen, is in de literatuur een hoge correlatie (≥ 0,75) gevonden tussen de schuimeigenschappen van mousserende wijnen en het gehalte aan totale aminozuren, polysacchariden, anthocyaninen, coumarinezuur en isorhamnetine. Daarentegen zijn het alcoholgehalte en de concentratie van zure polysacchariden, proanthocyanidinen en vrij SO2 factoren die de schuimkwaliteit het meest negatief beïnvloeden.

In een andere studie van het Cool Climate Oenology & Viticulture Institute wordt vermeld dat druiven die met meer rijpheid worden geplukt produceren wijnen met minder schuimvormend vermogen produceren.